4 điều cần nhớ về cà phê và sức khỏe gan

Mới đây, một bệnh nhân lớn tuổi Trung Quốc đến khám định kỳ vì từng mang virus viêm gan B hơn 10 năm. Vừa ngồi xuống ông đã nói: “Bác sĩ, gần đây chiều nào tôi cũng uống một cốc cà phê, tối đến lại thức đến 2 giờ sáng. Trước đây mỗi ngày tôi uống 3 cốc vẫn ngủ bình thường”.

Bác sĩ hỏi thêm vài câu rồi đề nghị ông kiểm tra chức năng gan trước.

Kết quả cho thấy men gan tăng, albumin giảm xuống còn 34 g/L. Ông nhìn tờ xét nghiệm, ngơ ngác hỏi: “Tôi đến khám mất ngủ mà?”

Bác sĩ trả lời: Không phải cà phê đột nhiên đậm hơn, mà tốc độ gan xử lý caffeine của ông đã chậm lại.

Caffeine được gan “xử lý” như thế nào?

Nhiều người biết cà phê giúp tỉnh táo, biết caffeine có thời gian bán thải, nhưng không phải ai cũng biết cơ quan nào chịu trách nhiệm chính trong quá trình này.

Câu trả lời gần như nằm hoàn toàn ở gan. Sau khi caffeine đi vào cơ thể, khoảng 95% quá trình đào thải được thực hiện nhờ một loại enzyme chuyển hóa trong gan có tên CYP1A2. Lượng caffeine được thận đào thải trực tiếp không đáng kể.

Nói cách khác, caffeine ở trong cơ thể bạn bao lâu không chỉ phụ thuộc vào lượng cà phê đã uống mà còn phụ thuộc vào khả năng chuyển hóa của gan.

Thời gian bán thải thường được nhắc đến là khoảng 3-7 giờ ở người có chức năng gan bình thường. Khi gan gặp vấn đề, khoảng thời gian này có thể kéo dài đáng kể. Ở người xơ gan, caffeine có thể lưu lại trong cơ thể lâu gần gấp 3 lần so với người bình thường. Một cốc cà phê uống lúc 3 giờ chiều vì thế vẫn có thể còn tác động đến tận nửa đêm, khiến việc mất ngủ không còn khó hiểu.

Đừng vội bỏ cà phê: với gan, đây có thể là “đồng minh”

Sau khi biết những thông tin trên, nhiều người có thể muốn tránh xa cà phê. Tuy nhiên, câu chuyện không đơn giản như vậy.

Một trong những nhóm bằng chứng lớn về mối liên hệ giữa cà phê và sức khỏe gan cho thấy cà phê có thể mang lại lợi ích nhất định. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Clinical Gastroenterology and Hepatology theo dõi hơn 350.000 người thuộc UK Biobank trong thời gian trung vị 13 năm. So với những người không uống cà phê, nhóm uống 1-2 cốc mỗi ngày có nguy cơ xơ gan thấp hơn 20%, ung thư gan thấp hơn 24% và tử vong liên quan đến bệnh gan thấp hơn 31%. Ở những người uống từ 5 cốc trở lên mỗi ngày, các mức giảm tương ứng là 32%, 47% và 42%.

Một nghiên cứu khác theo dõi gần 500.000 người trong 10 năm cũng cho kết quả tương tự, với nguy cơ mắc bệnh gan mạn tính giảm 21%, gan nhiễm mỡ giảm 20% và tử vong liên quan đến bệnh gan mạn tính giảm 49%.

Đáng chú ý, trong những nghiên cứu này, cà phê có caffeine và cà phê decaf cho thấy hiệu quả tương đối tương đồng. Điều đó gợi ý rằng các thành phần có lợi cho gan không chỉ nằm ở caffeine. Axit chlorogenic, polyphenol và diterpene cũng được cho là có vai trò nhờ đặc tính chống oxy hóa, chống viêm và khả năng hạn chế hoạt hóa tế bào hình sao của gan, từ đó có thể làm chậm quá trình xơ hóa.

Khi cơ thể đột nhiên “không chịu được cà phê”

Như vậy, hai vấn đề tưởng như đối lập lại cùng tồn tại: cà phê có thể có lợi cho gan, nhưng caffeine lại cần gan để chuyển hóa. Khi chức năng gan suy giảm, caffeine được đào thải chậm hơn, dễ ảnh hưởng đến giấc ngủ. Ngược lại, thiếu ngủ kéo dài cũng có thể làm rối loạn quá trình chuyển hóa.

Vì vậy, nếu trước đây bạn có thể uống 2-3 cốc cà phê mỗi ngày mà vẫn ngủ bình thường, nhưng gần đây chỉ một cốc vào buổi chiều cũng khiến bạn trằn trọc đến sáng, đừng vội đổ lỗi cho loại cà phê, cách rang hay tuổi tác. Kiểm tra chức năng gan và siêu âm gan có thể là bước đáng cân nhắc.

Với người khỏe mạnh, không nhất thiết phải bỏ cà phê. Lượng caffeine tối đa được xem là an toàn đối với đa số người trưởng thành khỏe mạnh là khoảng 400 mg/ngày, tương đương khoảng 3-5 cốc cà phê đen 240 ml, tùy hàm lượng caffeine thực tế. Các nghiên cứu về lợi ích đối với gan cũng có xu hướng ủng hộ cà phê không đường hoặc chỉ thêm một chút sữa tươi, thay vì những đồ uống chứa nhiều đường và kem béo.

4 điều cần nhớ về cà phê và sức khỏe gan

Nếu cần ghi nhớ ngắn gọn, có thể tập trung vào 4 điểm: uống cà phê vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, ưu tiên không thêm đường; nếu dễ mất ngủ, cân nhắc chuyển sang cà phê ít caffeine hoặc decaf; nếu đột nhiên không còn dung nạp caffeine như trước, nên kiểm tra sức khỏe, trong đó có chức năng gan; và đừng dùng lợi ích tiềm năng của cà phê đối với gan làm lý do để uống quá nhiều.

Nếu gần đây khả năng chịu caffeine giảm rõ rệt và đi kèm mệt mỏi, chán ăn, nước tiểu sẫm màu; mất ngủ kéo dài kèm bất thường chức năng gan; hoặc đã được chẩn đoán bệnh gan mạn tính và muốn điều chỉnh đồ uống hằng ngày, bạn nên trao đổi với bác sĩ.

Việc đánh giá ban đầu thường không quá phức tạp, có thể gồm xét nghiệm chức năng gan và siêu âm gan; khi cần, bác sĩ có thể chỉ định thêm đo độ đàn hồi gan để đánh giá rõ hơn tình trạng của cơ quan này.

Bài viết mang tính cung cấp thông tin sức khỏe, không thay thế cho thăm khám và điều trị cá nhân hóa. Người mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai, người có rối loạn nhịp tim, trào ngược dạ dày thực quản nặng, loãng xương hoặc đang sử dụng thuốc dài ngày nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ sử dụng caffeine.