Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhiều lần phát đi cảnh báo về chất béo chuyển hóa , trong đó nhấn mạnh một nhóm đặc biệt nguy hiểm là chất béo chuyển hóa nhân tạo . Không chỉ làm tăng nguy cơ tim mạch, loại chất béo này còn có thể gây viêm mạn tính, rối loạn chuyển hóa và thúc đẩy kháng insulin , yếu tố nền tảng của đái tháo đường type 2.
Theo các chuyên gia, chất béo chuyển hóa được chia thành hai loại. Loại tự nhiên hình thành trong quá trình chuyển hóa của vi khuẩn đường ruột ở động vật ăn cỏ. Nguồn này có trong sữa, thịt bò, cừu và nhìn chung không gây hại cho sức khỏe , thậm chí một số nghiên cứu cho thấy còn có lợi cho miễn dịch và chuyển hóa. Ngược lại, chất béo chuyển hóa nhân tạo mới là mối nguy thực sự.
Bác sĩ Lý Tư Hiền, chuyên khoa y học gia đình và quản lý cân nặng tại Phòng khám Chu Nhật (Đài Loan, Trung Quốc), cho biết chất béo chuyển hóa nhân tạo là sản phẩm của quá trình hydro hóa dầu thực vật trong công nghiệp. Mục đích của quá trình này là kéo dài thời hạn bảo quản, giúp dầu lỏng trở nên đặc ở nhiệt độ phòng. Đây chính là thành phần phổ biến trong bơ thực vật, dầu thực vật hydro hóa, shortening và nhiều món chiên rán thức ăn nhanh .
Điều đáng lo ngại là cơ thể con người gần như không thể chuyển hóa hiệu quả các phân tử chất béo chuyển hóa nhân tạo này. Khi đi vào cơ thể, chúng có thể chèn trực tiếp vào màng tế bào , làm thay đổi cấu trúc và độ linh hoạt của màng, khiến quá trình truyền tín hiệu sinh học bị rối loạn. Hệ quả là mạch máu dễ co thắt, phản ứng viêm gia tăng và nguy cơ xơ vữa động mạch tăng rõ rệt.
Không dừng lại ở đó, chất béo chuyển hóa nhân tạo còn kích hoạt các con đường gây viêm, làm nồng độ các chất trung gian viêm trong cơ thể liên tục ở mức cao, hình thành tình trạng viêm mạn tính toàn thân . Trên phương diện chuyển hóa, chúng can thiệp vào tín hiệu của insulin, làm tế bào giảm đáp ứng với hormone này, từ đó khiến đường huyết khó kiểm soát và kháng insulin tiến triển nặng hơn .
Về lipid máu, tác động của chất béo chuyển hóa nhân tạo được xem là “hai mặt đều xấu”. Chúng làm tăng cholesterol xấu LDL , đồng thời giảm cholesterol tốt HDL , đẩy tỷ lệ nguy cơ tim mạch theo hướng bất lợi. Ngoài ra, loại chất béo này còn làm tăng triglyceride và khiến các hạt LDL trở nên nhỏ, cứng - những yếu tố nguy cơ độc lập của bệnh tim mạch. Theo bác sĩ Lý Tư Hiền, đây không đơn thuần là câu chuyện ăn đồ chiên rán gây béo phì, mà là độc tính ở cấp độ tế bào , lý do WHO kêu gọi các quốc gia loại bỏ hoàn toàn chất béo chuyển hóa nhân tạo khỏi chuỗi thực phẩm .
Tin tích cực là cơ thể vẫn có khả năng hồi phục nếu ngừng tiếp xúc với chất béo chuyển hóa nhân tạo . Các nghiên cứu cho thấy chỉ sau vài tuần ngừng sử dụng, thành phần cholesterol trong màng tế bào đã có thể dần trở lại bình thường. Trong giai đoạn này, việc bổ sung omega-3 liều phù hợp (EPA, DHA) , các dưỡng chất chống viêm như vitamin C, vitamin E, curcumin và polyphenol, kết hợp lối sống lành mạnh, có thể hỗ trợ cơ chế tự thực bào, giúp loại bỏ các cấu trúc màng bị tổn thương.
Bên cạnh đó, vai trò của gan trong giải độc cũng đặc biệt quan trọng. Một số dưỡng chất như kế sữa, taurine hay methionine có thể hỗ trợ các pha giải độc của gan, giúp cơ thể loại bỏ sản phẩm chuyển hóa có hại hiệu quả hơn.
Các chuyên gia cũng lưu ý, người tiêu dùng không nên quá tin vào nhãn “ chất béo chuyển hóa = 0 ”. Theo quy định, nếu hàm lượng dưới 0,3 gram trên mỗi 100 gram thực phẩm, nhà sản xuất vẫn được phép ghi là “0”. Tuy nhiên, khi thường xuyên ăn bánh kẹo, đồ ăn vặt hoặc thực phẩm chiên rán, những lượng rất nhỏ này có thể tích lũy dần thành gánh nặng mạn tính cho cơ thể .
Tránh xa chất béo chuyển hóa nhân tạo vì thế không chỉ là cắt giảm một loại dầu hay một món ăn, mà là điều chỉnh toàn bộ thói quen ăn uống theo hướng ít chế biến công nghiệp hơn, ưu tiên thực phẩm tươi, dầu tự nhiên và cách nấu đơn giản để bảo vệ sức khỏe chuyển hóa lâu dài.
Nguồn và ảnh: Health 2.0