Thêm SOHA trên Google
Sả (Cymbopogon citratus) là loại cây rất quen thuộc trong căn bếp Việt Nam. Phần thân non thường được dùng để tạo mùi thơm cho các món kho, hấp, nướng, canh, nước uống; lá cũng có thể dùng để tạo hương cho trà và một số món ăn. Đại học Illinois (Mỹ) và Đại học Iowa (Mỹ) đều xếp sả vào nhóm thảo mộc có thể sử dụng trong nấu ăn, trong đó phần thân mềm bên trong đặc biệt được dùng làm gia vị.
Tuy nhiên, giá trị của cây sả không chỉ nằm ở việc tạo hương vị cho món ăn. Loài cây này chứa tinh dầu, trong đó citral là một trong những nhóm hợp chất đặc trưng. Các nghiên cứu đã khảo sát tinh dầu sả trong nhiều hướng ứng dụng, đáng chú ý là khả năng xua muỗi và côn trùng. Điều cần phân biệt là bằng chứng này chủ yếu đến từ tinh dầu hoặc chế phẩm được chiết xuất từ cây, không có nghĩa một bụi sả trồng ngoài sân sẽ tự động thay thế các biện pháp chống muỗi.
Sả có tiềm năng xua muỗi
Đây có lẽ là công dụng khiến nhiều người chú ý nhất. Một nghiên cứu đăng trên Acta Tropica đã thử nghiệm tinh dầu sả trên người tình nguyện để đánh giá khả năng xua hai loài muỗi là Aedes aegypti và Culex quinquefasciatus. Trong điều kiện thí nghiệm, tinh dầu sả được pha trong dầu ô liu cho hiệu quả bảo vệ cao đối với muỗi Culex quinquefasciatus, với thời gian bảo vệ trong nghiên cứu lên tới khoảng 170 phút ở công thức được thử nghiệm.
Một nghiên cứu khác cũng đánh giá tinh dầu xả đối với muỗi Aedes aegypti và ghi nhận hoạt tính xua côn trùng trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Các nghiên cứu đã khảo sát tinh dầu sả trong nhiều hướng ứng dụng, đáng chú ý là khả năng xua muỗi và côn trùng.
Vì vậy, gia đình có thể trồng sả như một loại cây vừa dùng trong bếp vừa có giá trị về mùi hương, nhưng vẫn cần loại bỏ nơi nước đọng và sử dụng các biện pháp phòng muỗi đã được khuyến cáo để phòng chống muỗi. Không nên tự bôi tinh dầu sả nguyên chất lên da với suy nghĩ đó là một loại thuốc chống muỗi an toàn.
Sả chứa tinh dầu thơm, vì thế không chỉ dùng trong món ăn
Mùi thơm đặc trưng của sả đến từ các hợp chất dễ bay hơi trong tinh dầu. Một tổng quan khoa học trên PubMed cho biết tinh dầu của sả chứa nhiều thành phần thuộc nhóm terpene, alcohol, aldehyde và ester, trong đó citral là một trong những thành phần đáng chú ý.
Chính đặc tính này khiến sả được nghiên cứu và ứng dụng ngoài phạm vi thực phẩm. Một tổng quan công bố năm 2024 cho thấy tinh dầu sả đang được quan tâm trong các hướng như tạo hương, mỹ phẩm, dược phẩm, bao bì và bảo quản thực phẩm.
Với gia đình, lợi ích thực tế và đơn giản nhất vẫn là có sẵn một loại cây gia vị thơm trong sân. Khi cần, có thể cắt một phần thân để chế biến món ăn hoặc dùng lá tạo hương cho trà và một số món nước.
Đây là loại cây khá dễ trồng nếu có đủ nắng và đất thoát nước
Sả là cây lâu năm ở những vùng có khí hậu phù hợp và phát triển tốt trong điều kiện ấm. Đại học Connecticut (Mỹ) khuyến cáo sả cần ánh sáng đầy đủ, điều kiện ấm và ẩm; trong khi Đại học Illinois lưu ý cây trồng ngoài trời nên được đặt ở vị trí có nắng và tưới nước khi cần để duy trì độ ẩm đất, nhưng không nên tưới quá nhiều vì có thể gây thối rễ.
Điều này khá phù hợp với cách nhiều gia đình Việt trồng sả ngoài sân hoặc ở một góc vườn. Cây cần vị trí có ánh sáng, nhưng đất phải thoát nước tốt, đặc biệt trong mùa mưa. Nếu trồng trong chậu, Đại học Illinois khuyến cáo sử dụng chậu có đủ lỗ thoát nước.
Một ưu điểm khác là sả có thể nhân giống bằng cách chia bụi hoặc sử dụng phần gốc thân đã ra rễ. Đại học Connecticut cho biết sau khi thu hoạch hoặc trước thời điểm có sương giá ở vùng khí hậu lạnh, có thể giữ lại phần gốc thân có rễ để tiếp tục trồng.
Có thể tận dụng cả thân lẫn lá, nhưng phần dùng làm gia vị cần chọn đúng
Trong bếp, phần thân trắng, mềm bên trong thường được đánh giá cao vì có mùi thơm và dễ sử dụng. Đại học Illinois cho biết thân và lá sả đều có thể thu hoạch; phần trắng, mềm của thân là phần được sử dụng nhiều trong nấu ăn. Lá có thể dùng tươi hoặc phơi khô để tạo hương cho trà, súp và nước sốt.
Đại học Iowa cũng ghi nhận sả được sử dụng phổ biến trong ẩm thực Việt Nam, Thái Lan, Lào và Campuchia. Khi sử dụng phần thân, người dùng có thể băm nhỏ, giã hoặc nghiền để tạo hương cho món ăn; những phần thân lớn hơn có thể cho vào món hầm hoặc súp rồi lấy ra trước khi ăn.
Với cây trồng tại nhà, gia đình không nhất thiết phải nhổ cả bụi mỗi lần cần dùng. Có thể thu hoạch từng phần phù hợp với nhu cầu, đồng thời giữ lại bụi cây khỏe để tiếp tục phát triển. Những phần lá đã già, khô hoặc có dấu hiệu bệnh nên được loại bỏ thay vì sử dụng làm thực phẩm.
Một bụi sả ngoài sân vì thế có thể mang lại nhiều giá trị hơn một loại gia vị. Cây vừa cung cấp nguyên liệu quen thuộc cho căn bếp, vừa có mùi thơm đặc trưng và là nguồn nguyên liệu được nghiên cứu để tạo ra tinh dầu, trong đó có những nghiên cứu đáng chú ý về khả năng xua muỗi. Nhưng với gia đình, cách tận dụng thực tế và an toàn nhất vẫn là xem sả như một loại cây gia vị đa dụng, chăm ở nơi đủ nắng, đất thoát nước tốt và không kỳ vọng nó thay thế các biện pháp phòng muỗi hay điều trị y tế.
