GS Mai Trọng Khoa: Bài toán lớn nhất đối phó bệnh ung thư ở Việt Nam

Cần làm cho người dân hết né khám, hết sợ khám

Tháng 7/2026, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư quốc tế (IARC) công bố dữ liệu toàn cầu GLOBOCAN 2024, thống kê 34 loại ung thư tại 186 quốc gia.

Riêng tại Việt Nam, mỗi năm ghi nhận 177.404 ca ung thư mới, hơn 111.000 người tử vong. Ở Việt Nam, tỷ lệ tử vong/mắc mới khoảng 63%. Con số này ở các nước phát triển như Mỹ, Anh, Nhật chỉ khoảng 35-40%.

GS.TS.BS Mai Trọng Khoa, nguyên Giám đốc Trung tâm Y học Hạt nhân và Ung bướu (Bệnh viện Bạch Mai) cho rằng: “Đừng lo khi phát hiện số ca ung thư tăng. Đây là một tín hiệu tốt về khả năng phát hiện bệnh của hệ thống y tế. Chỉ khi phát hiện sớm, điều trị mới hiệu quả. Do đó, điều hệ trọng nhất cần quan tâm là làm sao để số lượng ca phát hiện ung thư dù tăng nhưng tỷ lệ tử vong giảm”.

Về việc số ca phát hiện ung thư tăng, GS Mai Trọng Khoa cho biết cần nhìn nhận sự gia tăng số ca mắc này từ nhiều góc độ, thay vì đơn giản quy kết rằng ung thư đang “tăng vọt”. Dân số Việt Nam tăng nhanh (hiện tại khoảng 100 triệu người); y học phát triển; máy móc thiết bị chẩn đoán ngày càng hiện đại… nhờ đó những trường hợp trước đây có thể không được phát hiện thì nay đã có khả năng được chẩn đoán chính xác.

Chỉ có điều, ở một số nước phát triển, tuy số ca ung thư được phát hiện có thể tăng nhờ năng lực chẩn đoán và sàng lọc tốt hơn, tỷ lệ tử vong của một số loại ung thư lại có thể đi ngang hoặc giảm.

Việt Nam cũng ngày càng có nhiều máy móc hiện đại, nhận thức sức khỏe của người dân ngày càng tăng, nhưng tỷ lệ tử vong vì ung thư vẫn rất cao. Một trong những nguyên nhân quan trọng là nhiều bệnh nhân Việt Nam đến bệnh viện khi ung thư đã ở giai đoạn muộn, chi phí sẽ phải trả cao hơn và hiệu quả điều trị giảm xuống.

“Một bộ phận người dân vẫn có tâm lý né tránh, ngại đi khám vì sợ phát hiện bệnh. Một số người chỉ đến cơ sở y tế khi xuất hiện triệu chứng rõ ràng”, GS Khoa nhận định.

Vì vậy, GS Mai Trọng Khoa phân tích, trong điều trị ung thư phải xác định mục tiêu quan trọng nhất không phải là “phát hiện ngày càng nhiều bệnh nhân ung thư”, mà là có giải pháp để phát hiện ngày càng nhiều bệnh nhân ở giai đoạn sớm, đồng thời kéo tỷ lệ tử vong xuống.

Giải pháp không thể chỉ là những thông điệp kiểu “hãy nâng cao ý thức”, “hãy đi khám sớm”... Cần tiếp tục làm cho người dân hết sợ, hết né khám, hiểu rằng khám không phải để “tìm ra bệnh”, mà là để tăng khả năng chữa bệnh, và giảm nhẹ gánh nặng chi phí.

Giảm thiểu khoảng cách về năng lực y tế giữa các khu vực

Bên cạnh đó, giải pháp cũng phải giải quyết được thực trạng năng lực y tế không đồng đều giữa các vùng miền, địa phương. Tại các bệnh viện tuyến Trung ương và các thành phố lớn, người bệnh có điều kiện tiếp cận hệ thống máy móc hiện đại, kỹ thuật chuyên sâu và đội ngũ chuyên gia. Trong khi đó, ở vùng sâu, vùng xa, điều kiện trang thiết bị còn hạn chế, nhân lực thiếu và chưa đủ giỏi chuyên môn như tuyến trên.

Không chỉ vậy, người dân tại những khu vực khó khăn còn gặp thêm những rào cản về kinh tế, khoảng cách địa lý và thời gian. Một người làm việc cả ngày, sống xa bệnh viện lớn sẽ khó có thể thường xuyên di chuyển hàng trăm kilomet chỉ để thực hiện một chương trình sàng lọc.

Như vậy, nếu chỉ nói “người dân phải chủ động đi khám” mà không giải quyết bài toán tiếp cận thì chưa đủ.

GS Mai Trọng Khoa đánh giá: “Việt Nam hiện không quá thua kém các nước phát triển về nhiều trang thiết bị phục vụ chẩn đoán và điều trị ung thư. Đội ngũ cán bộ y tế, đặc biệt là các chuyên gia, cũng có khả năng làm chủ nhiều kỹ thuật hiện đại. Vấn đề nằm ở tính đồng đều trong tiếp cận và chính sách hỗ trợ người dân sử dụng những nguồn lực đó”.

Việt Nam hiện đã có nhiều phương tiện phục vụ phát hiện bệnh như các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh, siêu âm, xét nghiệm và các phương pháp chuyên sâu. Nhưng để những kỹ thuật này thực sự trở thành công cụ phòng chống ung thư ở quy mô cộng đồng, cần có chính sách đủ cụ thể và đồng bộ.

Trong đó, bài toán chi trả, tổ chức sàng lọc, phân tuyến, nhân lực và khả năng tiếp cận của người dân cần được tính đến cùng nhau.

Con người đang sống trong một môi trường khác rất nhiều so với trước đây. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, thay đổi chế độ ăn uống, sinh hoạt, môi trường làm việc và nhiều yếu tố nguy cơ khác có thể tác động đến sức khỏe.

Chính vì vậy, theo GS Khoa, giải pháp cũng phải đa tầng: giảm yếu tố nguy cơ, nâng cao sức khỏe cộng đồng, phát hiện sớm, và điều trị kịp thời.

Không thể kỳ vọng một ngày nào đó ung thư biến mất hoàn toàn, nhưng có thể thay đổi cách chúng ta đối diện với căn bệnh này.