'Xin bác sĩ đừng nói mẹ bị ung thư' - thế khó khi gia đình muốn giấu bệnh

Bà Hạnh, 70 tuổi, quê Ninh Bình, bắt đầu thấy bụng tức âm ỉ, ăn uống kém rồi sụt cân. Hai tháng trôi qua, nghĩ mẹ chỉ mắc bệnh dạ dày, chị Lan đưa bà đến Bệnh viện K kiểm tra. Kết quả khiến cả gia đình bàng hoàng. Bà Hạnh được xác định mắc ung thư dạ dày giai đoạn cuối.

Cầm tờ kết quả, chị Lan tìm đến bác sĩ Hà Hải Nam, Phó Trưởng khoa Ngoại bụng I, Bệnh viện K, bật khóc. Chị xin bác sĩ đừng nói cho mẹ biết sự thật. “ Mẹ em có tiền sử bệnh tim. Nếu biết bị ung thư , bà sẽ suy sụp, bỏ điều trị, thậm chí bệnh tim có thể tái phát ”, chị nói.

Đứng trước bác sĩ khi ấy là một người con đang cố níu giữ hy vọng cho mẹ. Chị không muốn mẹ phải nghe một từ mà theo chị có thể khiến bà sợ hãi, tuyệt vọng và buông xuôi. Nhưng với bác sĩ Nam, đây cũng là một trong những tình huống khó xử nhất trong điều trị ung thư.

Người con xin giấu, bác sĩ trăn trở

Nhiều năm làm việc với bệnh nhân ung thư, bác sĩ Nam gặp không ít gia đình đề nghị giấu chẩn đoán. Có người xin bác sĩ chỉ nói bệnh nhẹ, có người muốn thay từ “ung thư” bằng một cách gọi khác để người thân không hoảng sợ.

Phần lớn những lời đề nghị ấy xuất phát từ tình thương. Người nhà sợ bệnh nhân không chịu nổi cú sốc. Họ sợ cha mẹ tuyệt vọng, không hợp tác điều trị, thậm chí nghĩ quẩn khi biết mình mắc bệnh nặng. “ Nhưng mình cũng phải nghĩ đến quyền của người bệnh” , bác sĩ Nam nói.

Theo ông, khi đủ khả năng nhận thức và quyết định, người bệnh cần được biết tình trạng sức khỏe của mình, mức độ bệnh và những lựa chọn điều trị. Đây là cơ sở để họ chuẩn bị tâm lý, phối hợp với bác sĩ và chủ động đưa ra những quyết định liên quan trực tiếp đến cuộc sống.

Trường hợp bà Hạnh khiến bác sĩ Nam đặc biệt trăn trở. Ông hiểu nỗi sợ của người con, nhưng cũng lo nếu nói thẳng ngay, người phụ nữ 70 tuổi có thể bị sốc.

Sau nhiều cân nhắc, bác sĩ quyết định chưa nói trực tiếp với bà Hạnh rằng bà mắc ung thư. Gia đình thống nhất để bà hiểu rằng mình bị viêm loét dạ dày nặng và cần phẫu thuật xử lý tổn thương.

Trong ca mổ, các bác sĩ phải cắt khoảng 3/4 dạ dày do khối u lan rộng và kích thước lớn. Ca phẫu thuật thành công. Nhưng với bà Hạnh, đó mới chỉ là bước đầu của một chặng đường dài. Sau mổ, bệnh nhân được chỉ định hóa trị nhằm kiểm soát bệnh, hạn chế nguy cơ tiến triển và kéo dài thời gian sống. Đến lúc này, câu chuyện giấu bệnh trở nên khó khăn hơn.

Hóa trị không phải một vài ngày là kết thúc. Người bệnh phải trải qua nhiều đợt điều trị, đối mặt với tác dụng phụ, thay đổi chế độ ăn uống, dùng thuốc và tái khám theo lịch. Để hợp tác lâu dài, họ cần hiểu mình đang mắc bệnh gì và vì sao phải điều trị.

Bác sĩ Nam bắt đầu khuyên gia đình từng bước nói cho bà Hạnh biết tình trạng thực sự. Ông không cho rằng sự thật phải được nói ra bằng một câu lạnh lùng như “bà bị ung thư giai đoạn cuối”. Điều quan trọng là lựa chọn thời điểm, cách diễn đạt và mức độ thông tin phù hợp với sức chịu đựng của từng người.

Người bệnh có quyền được giải thích về tình trạng sức khỏe

Theo bác sĩ Nam, điều trị ung thư không chỉ là phẫu thuật, hóa trị hay xạ trị. Tâm lý và sự hợp tác của bệnh nhân có thể ảnh hưởng đáng kể đến cả quá trình điều trị.

Một người biết mình mắc bệnh có thể chủ động thay đổi lối sống, tuân thủ thuốc, điều chỉnh ăn uống, nhận biết tác dụng phụ và trao đổi với bác sĩ khi có bất thường. Họ cũng có thể chuẩn bị trước cho những quyết định quan trọng trong những giai đoạn tiếp theo.

Ngược lại, việc giấu bệnh kéo dài có thể đẩy người bệnh vào một nghịch lý: được gia đình bảo vệ khỏi sự thật nhưng lại mất đi cơ hội tự quyết định những việc liên quan trực tiếp đến mình.

Có những người tình cờ phát hiện bệnh thông qua một tờ bệnh án, một cuộc trò chuyện của người thân hoặc kết quả xét nghiệm. Khi ấy, cú sốc đôi khi không chỉ đến từ căn bệnh mà còn từ cảm giác bị chính gia đình và bác sĩ che giấu. Niềm tin vốn rất quan trọng trong điều trị có thể vì thế bị ảnh hưởng.

Bác sĩ Trịnh Thế Cường, Khoa Hóa trị liệu, Bệnh viện E, cho biết Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, có hiệu lực từ ngày 1/1/2024, quy định người bệnh có quyền được thông tin, giải thích về tình trạng sức khỏe, phương pháp, dịch vụ khám chữa bệnh, cách tự theo dõi, chăm sóc và phòng ngừa tai biến. Người bệnh cũng có quyền được giữ bí mật thông tin trong hồ sơ bệnh án và những thông tin riêng tư trong quá trình khám chữa bệnh.

Theo bác sĩ Cường, với người bệnh còn minh mẫn, có đầy đủ khả năng nhận thức và quyết định, chẳng hạn một người đàn ông 50 tuổi được chẩn đoán ung thư phổi, về nguyên tắc bác sĩ cần trao đổi với chính người bệnh về tình trạng và kế hoạch điều trị. Việc cung cấp thông tin chi tiết cho người thân cần có sự đồng ý của bệnh nhân, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Tuy nhiên, quyền được biết không đồng nghĩa bác sĩ phải thông báo theo cách đột ngột và khô cứng.

Bác sĩ Cường cho rằng trước khi trao đổi, nhân viên y tế nên tìm hiểu người bệnh muốn biết thông tin đến đâu, đánh giá trạng thái tâm lý và khả năng tiếp nhận. Với những người dễ tổn thương, thông tin có thể được chia thành từng bước, dùng ngôn ngữ dễ hiểu và tránh tạo cảm giác họ đang bị dồn vào đường cùng.

Nếu người bệnh đồng ý, người thân có thể cùng tham gia cuộc trao đổi. Gia đình khi ấy không đứng ngoài câu chuyện mà trở thành chỗ dựa cho bệnh nhân.

Trong quá trình tư vấn, bác sĩ cũng cần giúp người bệnh nhìn thấy những việc có thể làm tiếp theo: phương án điều trị, cách kiểm soát triệu chứng, dinh dưỡng, chăm sóc và những mục tiêu có thể hướng tới. Với người có nguy cơ suy sụp, hỗ trợ tâm lý cũng cần được tính đến.

“ Không nên tuyệt đối hóa việc nói hết ngay hay giấu hoàn toàn ”, bác sĩ Cường nói. Theo ông, điều quan trọng là bác sĩ, người bệnh và gia đình tìm được cách truyền đạt trung thực nhưng nhân văn, phù hợp với từng hoàn cảnh.

Gia đình cần hiểu bác sĩ có trách nhiệm tôn trọng quyền được biết và quyền quyết định của bệnh nhân. Nhưng ngược lại, nhân viên y tế cũng cần lắng nghe nỗi sợ của người nhà, giải thích cặn kẽ thay vì chỉ viện dẫn quy định.

Phía sau một lời xin giấu bệnh đôi khi không phải sự thiếu hiểu biết, mà là nỗi sợ mất đi người thân. Còn phía sau việc nói ra sự thật cũng không nhất thiết là cú đánh vào người bệnh. Nếu được chuẩn bị đúng cách, sự thật có thể trở thành điểm bắt đầu để họ hiểu mình đang đối diện với điều gì, cùng bác sĩ lựa chọn hướng điều trị và có gia đình đồng hành trong phần đường còn lại.