Những con ngõ nhỏ uốn lượn theo triền dốc, những bức tường đá ong phủ màu thời gian, hệ thống giếng cổ gắn với truyền thuyết Thánh Gióng hay những nếp nhà hàng trăm năm tuổi đã tạo nên một không gian mang đậm dấu ấn xứ Đoài.
Không chỉ hấp dẫn bởi kiến trúc cổ, Yên Trường còn là nơi lưu giữ nhiều lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng. Mỗi con đường, mỗi giếng nước hay mỗi mái đình đều gắn với những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên bản sắc riêng cho ngôi làng nằm ở cửa ngõ phía tây nam Thủ đô.
Theo lời kể của các bậc cao niên, Yên Trường được hình thành từ thời Hai Bà Trưng. Đến nay, nhiều địa danh như Bãi Pháo hay Bãi Giỗi vẫn được người dân nhắc đến như những dấu tích gắn với cuộc khởi nghĩa chống quân Hán của hai vị nữ anh hùng dân tộc.
Không chỉ hiện diện trong những câu chuyện truyền miệng, ngôi làng còn ghi dấu nhiều sự kiện quan trọng của lịch sử hiện đại. Tại đình Yên Trường, ngày 16/8/1945, lực lượng Việt Minh đã tổ chức cuộc mít tinh giành chính quyền đầu tiên của toàn huyện Chương Mỹ. Đầu năm 1946, nơi đây tiếp tục trở thành địa điểm người dân bỏ những lá phiếu đầu tiên bầu Quốc hội khóa I của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, đình làng còn là nơi làm việc của chính quyền địa phương và lực lượng dân quân.
Song song với những dấu mốc đã được ghi chép trong sử sách là hệ thống truyền thuyết vẫn được người dân lưu truyền đến ngày nay. Theo một số tư liệu nghiên cứu văn hóa, cùng với làng Đa Sĩ, Yên Trường từng được xem là nơi nhiều đạo sĩ phương Đông tìm đến tu luyện. Quanh làng hiện vẫn còn ba quán cổ, trong đó nổi tiếng nhất là Quán Bà Cô. Người dân kể rằng đây từng là nơi các đạo sĩ luyện đan trường sinh, vì vậy những chiếc giếng cổ trong làng cũng được cho là có liên quan đến nguồn nước dùng cho việc luyện đan. Dù chưa có cơ sở để kiểm chứng, những câu chuyện ấy vẫn góp phần tạo nên vẻ huyền bí, khiến Yên Trường khác biệt so với nhiều làng cổ khác ở Hà Nội.
Đá ong: Linh hồn của làng cổ
Nếu lịch sử và truyền thuyết tạo nên chiều sâu thì đá ong chính là chất liệu làm nên diện mạo của Yên Trường. Khác với nhiều làng quê Bắc Bộ nằm trên vùng đồng bằng bằng phẳng, Yên Trường mang đặc trưng của vùng bán sơn địa. Những con đường nhỏ lên xuống theo triền dốc khiến không gian làng luôn có sự thay đổi về tầm nhìn. Chỉ cần rẽ qua một góc ngõ, du khách đã có thể bắt gặp một bức tường đá ong phủ kín rêu xanh, một mái ngói cũ thấp thoáng sau hàng cau hoặc khoảng sân gạch đỏ đã nhuốm màu thời gian.
Đá ong từ lâu là vật liệu xây dựng đặc trưng của vùng xứ Đoài. Khi còn nằm dưới lòng đất, đá khá mềm nên dễ khai thác, nhưng sau khi tiếp xúc với không khí sẽ cứng dần, tạo nên những công trình bền vững hàng trăm năm. Người xưa dùng mật mía cùng các vật liệu truyền thống để kết dính từng khối đá, xây nên nhà ở, tường bao, cổng làng và giếng nước vẫn còn tồn tại đến ngày nay.
Không chỉ bền chắc, đá ong còn có khả năng điều hòa nhiệt độ tự nhiên nhờ cấu trúc nhiều lỗ rỗng, giúp nhà cửa mát vào mùa hè và ấm hơn vào mùa đông. Cấu trúc này cũng hỗ trợ lọc nước, vì vậy người dân thường dùng đá ong để kè giếng, góp phần giữ nguồn nước luôn trong mát. Đây cũng là một trong những lý do hệ thống 99 giếng cổ ở Yên Trường vẫn nổi tiếng với nguồn nước trong trẻo.
Điều thú vị là thời gian không làm đá ong mất đi vẻ đẹp mà ngược lại còn tạo nên những gam màu rất riêng. Có bức tường vẫn giữ sắc vàng nâu, có nơi chuyển sang màu xám đen, xen lẫn những mảng rêu phủ kín các khe đá. Chính sự biến đổi tự nhiên ấy khiến mỗi con ngõ ở Yên Trường đều mang một vẻ đẹp khác nhau, vừa mộc mạc vừa cổ kính.
Không chỉ hiện diện trên những bức tường bao, đá ong còn xuất hiện trong nhiều công trình của làng. Ẩn sau những bức tường ấy là hơn chục ngôi nhà cổ vẫn còn được gìn giữ gần như nguyên vẹn. Phần lớn được xây dựng theo lối nhà ba gian hai chái truyền thống với sân gạch rộng, hàng cau và khu vườn nhỏ phía trước.
Những ngôi nhà ấy không chỉ có giá trị về kiến trúc mà còn lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ. Đến nay, nhiều hộ dân khi xây dựng nhà mới vẫn lựa chọn phong cách truyền thống để hài hòa với cảnh quan chung của làng. Đồng thời, vẻ đẹp mộc mạc của đá ong cũng đang được ứng dụng trong kiến trúc hiện đại, từ nhà ở, quán cà phê đến khu nghỉ dưỡng, như một cách tiếp nối giá trị của vật liệu đã trở thành "linh hồn" của vùng đất xứ Đoài.
Huyền thoại 99 giếng cổ và dấu vó ngựa Thánh Gióng
Người dân Yên Trường từ bao đời nay vẫn truyền nhau câu chuyện về 99 chiếc giếng cổ được hình thành từ dấu vó ngựa sắt của Thánh Gióng trên đường đi đánh giặc. Theo truyền thuyết, mỗi lần vó ngựa chạm xuống mặt đất lại để lại một hố nước trong veo, sau này trở thành những chiếc giếng nuôi sống cả cộng đồng.
Ngày nay, dù không còn đủ 99 giếng như trong lời kể dân gian, ngôi làng vẫn còn lưu giữ nhiều giếng cổ có tuổi đời hàng trăm năm. Điều khiến nhiều người tò mò là lòng giếng không có hình tròn đều như những giếng khơi thông thường mà uốn lượn, lồi lõm, được người dân ví như dấu chân ngựa. Bao quanh miệng giếng là những viên đá ong đã ngả màu theo thời gian, phản chiếu bóng cây cổ thụ và những mái nhà thấp thoáng phía xa.
Trước đây, giếng là nguồn cung cấp nước sinh hoạt cho cả làng, đồng thời gắn bó với nhiều phong tục trong đời sống thường ngày. Mỗi dịp lễ, Tết hay việc trọng đại của gia đình, người dân thường lấy nước giếng để nấu cỗ, pha trà hoặc dâng cúng tổ tiên với mong muốn mang lại may mắn và bình an. Dẫu ngày nay nước máy đã thay thế phần lớn vai trò của giếng, nhiều người vẫn xem đây là một phần ký ức không thể thiếu của quê hương.
Đi dọc những con ngõ nhỏ, thỉnh thoảng bắt gặp một chiếc giếng nằm nép mình dưới bóng cây hay cạnh một bức tường đá ong phủ rêu, du khách có thể cảm nhận rõ hơn nhịp sống chậm rãi của một làng quê Bắc Bộ vẫn còn lưu giữ nhiều giá trị truyền thống.
Cùng với nhà cổ và giếng nước, hệ thống cổng làng cũng góp phần tạo nên bản sắc riêng của Yên Trường. Phần lớn các cổng có niên đại từ một đến hai thế kỷ, được xây với chiều cao vừa phải, phản ánh quy mô và nếp sống của làng quê Bắc Bộ xưa. Trên mái cổng vẫn còn những hình cuốn thư, dòng chữ Hán Nôm như "Ngũ phúc lâm môn" hay các họa tiết hoa lá, bông lúa, gửi gắm mong ước về cuộc sống no đủ, bình yên.
Đến Yên Trường nên trải nghiệm gì?
Yên Trường không phải điểm du lịch đông đúc, vì vậy hành trình khám phá nơi đây cũng diễn ra chậm rãi hơn. Thời điểm đẹp nhất để ghé thăm là buổi sáng sớm hoặc cuối buổi chiều, khi ánh nắng chiếu xiên qua những bức tường đá ong phủ rêu và các con ngõ trở nên yên bình hơn sau nhịp sinh hoạt thường ngày.
Ngoài việc dạo quanh làng, du khách có thể ghé đình Yên Trường, thăm các giếng cổ, trò chuyện với người dân để nghe thêm những câu chuyện về truyền thuyết Thánh Gióng, các đạo sĩ luyện đan hay quá trình gìn giữ những ngôi nhà cổ qua nhiều thế hệ.
Ảnh: Nguyen Cuong
Về ẩm thực, Yên Trường chưa phát triển mạnh các dịch vụ du lịch, nhưng khu vực Chương Mỹ và vùng xứ Đoài có nhiều món ăn đáng để trải nghiệm như gà đồi, cá đồng, rau sắn muối, chè lam, kẹo dồi và các món ăn dân dã trong mâm cơm truyền thống của người dân địa phương. Nếu đến vào dịp lễ hội hoặc có cơ hội dùng bữa cùng người dân, du khách sẽ cảm nhận rõ hơn nét mộc mạc trong văn hóa ẩm thực của vùng quê này.
Với những ai muốn tìm về một không gian làng quê Bắc Bộ vẫn còn lưu giữ dấu ấn của thời gian, Yên Trường là điểm dừng chân đáng để khám phá, không chỉ để ngắm nhìn những bức tường đá ong hay giếng cổ, mà còn để lắng nghe những câu chuyện đã được gìn giữ suốt hàng trăm năm.
Thêm SOHA trên Google
