Siết khí thải xe máy: chuyên gia đề xuất hỗ trợ vay 0% để người nghèo đổi xe mới
Theo Quyết định số 13/2026 của Thủ tướng Chính phủ, lộ trình kiểm định khí thải mô tô, xe gắn máy sẽ chính thức bắt đầu từ ngày 1 tháng 7 năm 2027 đối với thủ đô Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Việc từng bước làm sạch bầu không khí tại các đô thị lớn là một chủ trương đúng đắn, mang tính chiến lược. Tuy nhiên, quy định này cũng đặt ra một bài toán xã hội hóc búa: Những chiếc xe máy cũ phát thải cao thường lại là phương tiện mưu sinh duy nhất của hàng triệu lao động nghèo.
Xe máy ở TP Hà Nội và TP Hồ Chí Minh sẽ phải thực hiện kiểm định khí thải từ ngày 1-7-2027. Ảnh: HOÀNG TRIỀU
Nhiều chuyên gia nhìn nhận, nếu chỉ áp dụng các biện pháp kỹ thuật một cách rập khuôn, chính sách môi trường này có thể tạo ra một "cú sốc" lớn cho xã hội. Phân tích sâu về vấn đề này, chuyên gia giao thông Đỗ Văn Cầu nhận định xe cũ thường là "cần câu cơm" của người lao động nghèo, vì vậy, chính sách môi trường phải song hành với an sinh xã hội. Thay vì chỉ "đánh trượt và cấm", chuyên gia cho rằng Chính phủ và nhà sản xuất cần lập quỹ hỗ trợ bảo dưỡng hoặc trợ giá cho người dân nghèo. Đối với những phương tiện đã quá cũ nát, ông Cầu đề xuất cần có chương trình "đổi cũ lấy mới", ưu tiên xe điện thông qua các gói vay lãi suất 0% hoặc trợ giá trực tiếp để bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân.
Bài toán siết khí thải không thể chỉ dừng lại ở việc kiểm tra chiếc xe, mà phải đi kèm với một hệ thống chính sách đồng bộ. Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, khẳng định việc kiểm soát khí thải chỉ thực sự hiệu quả khi được triển khai đồng bộ với nhiều chính sách hỗ trợ khác, đặc biệt là cần phát triển mạnh hệ thống giao thông công cộng.
Góp thêm góc nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, ông Lê Văn Đạt, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng), khuyến nghị Việt Nam hoàn toàn có thể tham khảo chính sách tài chính hỗ trợ mua sắm phương tiện giao thông điện tại các quốc gia trên thế giới để giải quyết bài toán chuyển đổi. Cụ thể, Trung Quốc hiện đang miễn thuế mua xe điện và nhận thêm trợ cấp đổi xe cũ kết hợp với chính sách hạn chế xe xăng. Tại Na Uy, chính phủ áp dụng chính sách miễn thuế giá trị gia tăng 25% cho xe điện, miễn thuế nhập khẩu, phí đăng ký, đồng thời giảm phí cầu đường và giảm phí đỗ xe. Việc áp dụng các đòn bẩy kinh tế thiết thực này vừa kích thích người dân chuyển đổi sang phương tiện xanh, vừa giảm thiểu gánh nặng tài chính khổng lồ cho nhóm người có thu nhập thấp.
Thấu hiểu những khó khăn thực tiễn, đại diện cơ quan chức năng khẳng định sẽ có những bước đi thận trọng và nhân văn. Ông Trương Mạnh Tuấn, Phó trưởng Phòng Quản lý chất lượng môi trường thuộc Cục Môi trường, cho biết quá trình này được thực hiện theo lộ trình nhiều bước nhằm hài hòa giữa bảo vệ môi trường và an sinh xã hội. Dự kiến sau khi áp dụng mức tiêu chuẩn đầu tiên vào năm 2027, rào cản kỹ thuật sẽ được nâng dần sau mỗi 2 đến 3 năm để loại bỏ xe không đạt chuẩn mà không gây sốc cho sinh kế người dân. Đặc biệt, trong giai đoạn đầu áp dụng, cơ quan quản lý sẽ chưa thực hiện xử phạt ngay để các bộ, ngành tập trung đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn người dân thích nghi với quy định mới.
Việc kiểm định khí thải dự kiến sẽ được thực hiện tại các cơ sở sửa chữa, bảo dưỡng xe đủ điều kiện.ẢNH: T.N
Thống kê của Cục Đăng kiểm Việt Nam (Bộ Xây dựng) cho thấy cả nước hiện có hơn 70 triệu mô tô và xe máy đang lưu hành. Ước tính, cả nước cần khoảng 5.000 cơ sở đủ điều kiện để kiểm định khí thải xe máy. Do vậy, lộ trình kiểm định khí thải phải bảo đảm tính khả thi khi thực hiện, nếu không sẽ gây xáo trộn xã hội, tác động lớn đến người dân.
Chuyển đổi giao thông xanh là một chặng đường dài đòi hỏi sự đồng thuận của toàn xã hội. Để chính sách kiểm định khí thải thực sự thành công, việc thiết lập quy chuẩn môi trường bắt buộc phải đi liền với các cơ chế tài chính linh hoạt, biến những gói vay 0% hay trợ cấp đổi xe thành "phao cứu sinh" vững chắc cho người lao động nghèo.
