Đòi hỏi mới của Iran
Tuần này, khi Iran đưa ra danh sách các yêu cầu nhằm chấm dứt xung đột với Mỹ và Israel, một điểm mới chưa từng xuất hiện trước đây đã được bổ sung: công nhận chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz.
Tuyến đường thủy hẹp này – nơi vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu – đã nổi lên như vũ khí mạnh nhất của Iran. Hiện nay, Tehran đang tìm cách biến nó không chỉ thành công cụ gây sức ép lên kinh tế toàn cầu mà còn thành nguồn thu tiềm năng trị giá hàng tỷ USD mỗi năm.
Iran từ lâu đã đe dọa đóng cửa eo biển nếu bị tấn công, nhưng ít ai tin rằng nước này sẽ thực hiện hoặc đạt hiệu quả lớn đến vậy trong việc làm gián đoạn thương mại toàn cầu. Quy mô tác động dường như đã mở rộng tham vọng của Tehran, với những yêu cầu mới cho thấy họ muốn biến đòn bẩy này thành một công cụ lâu dài.
Trong xung đột vừa qua, hoạt động vận chuyển qua điểm nghẽn này gần như đình trệ, khiến thị trường năng lượng toàn cầu rơi vào hỗn loạn và buộc các quốc gia ngoài vùng Vịnh Ba Tư phải triển khai biện pháp khẩn cấp để đảm bảo nguồn cung nhiên liệu.
Đầu tháng này, một tàu chở hàng rời đang neo đậu tại một cảng ở Oman. Ảnh: Getty
“Iran có phần bất ngờ trước sự thành công của chiến lược Hormuz – trước việc nó rẻ và dễ dàng đến mức nào để gây ảnh hưởng tới nền kinh tế toàn cầu,” Dina Esfandiary, Trưởng bộ phận Trung Đông của Bloomberg Economics, nhận định. “Một trong những bài học từ xung đột là họ đã phát hiện ra đòn bẩy mới này và có khả năng sẽ sử dụng lại trong tương lai. Việc kiếm tiền từ đòn bẩy đó cũng là hệ quả của nhận thức này.”
Washington nhận thức rõ rủi ro. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 27/3 cảnh báo rằng một trong những thách thức sau xung đột là nỗ lực của Tehran nhằm thiết lập hệ thống thu phí tại eo biển Hormuz.
Nhấn mạnh tầm quan trọng chiến lược ngày càng tăng của tuyến đường này, Mojtaba Khamenei đã sử dụng bài phát biểu đầu tiên – được cho là trên cương vị lãnh đạo tối cao mới của Iran – để khẳng định rằng đòn bẩy phong tỏa eo biển “phải tiếp tục được sử dụng”.
Trong các vòng đàm phán trước đây với Mỹ, Iran chủ yếu yêu cầu dỡ bỏ trừng phạt và công nhận quyền sở hữu công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình, chứ không đề cập đến quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Hiện nay, Tehran phát tín hiệu muốn chính thức hóa đòn bẩy này. Một hệ thống mới có thể cho phép Iran áp đặt hạn chế hàng hải với các đối thủ và gắn quyền tiếp cận tuyến vận tải quan trọng bậc nhất thế giới với các tranh chấp địa chính trị của mình.
Tuy nhiên, theo giáo sư luật hàng hải quốc tế James Kraska (Học viện Chiến tranh Hải quân Mỹ), việc áp phí quá cảnh là vi phạm các quy tắc lưu thông hàng hải và không có cơ sở pháp lý theo luật quốc tế đối với một eo biển quốc tế như Hormuz.
Ông cho biết eo biển Hormuz là tuyến giao thông quốc tế với vùng lãnh hải chồng lấn giữa Iran và Oman. Dù luật của hai quốc gia này được áp dụng trong vùng biển đó, nhưng quyền quá cảnh vẫn thuộc về tất cả các quốc gia, cho phép lưu thông trên mặt nước, trên không và dưới nước mà không bị cản trở.
Hàng tỷ USD cho Iran
Trong lịch sử, rất hiếm tiền lệ một quốc gia thu phí thành công tại eo biển quốc tế. Thế kỷ 19, Đan Mạch từng áp phí qua eo biển của mình nhưng sau phản đối quốc tế đã phải ký Công ước Copenhagen năm 1857 để bãi bỏ vĩnh viễn.
Dù vậy, Iran vẫn đang tìm hiểu khả năng triển khai hệ thống thu phí và lợi nhuận tiềm năng. Các chuyên gia nghi ngờ tính khả thi về mặt quốc tế, nhưng nếu thành công, doanh thu có thể tương đương với kênh đào Suez của Ai Cập.
Ai Cập thu về từ 700 đến 800 triệu đô la mỗi tháng từ kênh đào Suez. Ảnh: Getty
Hiện mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỏ đi qua eo biển Hormuz, tương đương khoảng 10 tàu chở dầu cỡ lớn (VLCC). Với mức phí khoảng 2 triệu USD mỗi tàu, doanh thu có thể đạt 20 triệu USD/ngày, tương đương 600 triệu USD/tháng.
Nếu tính cả LNG, con số này có thể vượt 800 triệu USD/tháng, tương đương khoảng 15–20% doanh thu xuất khẩu dầu hàng tháng của Iran năm 2024.
Trong khi đó, Ai Cập thường thu về 700–800 triệu USD/tháng từ kênh đào Suez trong điều kiện bình thường, dù con số này đã giảm mạnh gần đây do gián đoạn tại Biển Đỏ.
Áp lực kinh tế cũng là một động lực. Theo Esfandiary, Tehran coi việc thu phí là cách “bù đắp thiếu hụt kinh tế” do trừng phạt gây ra – một cơ chế tương đối dễ triển khai và chi phí thấp để bù đắp việc bị hạn chế tiếp cận thị trường toàn cầu. Iran hiện là một trong những quốc gia chịu trừng phạt nặng nề nhất thế giới, chỉ sau Nga.
Iran nhiều lần khẳng định eo biển Hormuz vẫn mở cửa, nhưng không phải vô điều kiện. Các tàu “không thù địch” có thể đi qua nếu phối hợp với chính quyền Iran. Lập trường này đã được Tehran gửi tới Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và Tổ chức Hàng hải Quốc tế.
Đồng thời, Iran dường như đang thử nghiệm thực tế một hệ thống kiểm soát hành trình. Dữ liệu theo dõi cho thấy một số tàu chở dầu đã đi gần bờ biển Iran hơn, và có báo cáo cho rằng một số nhà khai thác có thể đã trả tiền để đảm bảo an toàn.
Hiện chưa có quốc gia hay công ty vận tải nào công khai xác nhận việc trả phí, và các thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng. Tuy nhiên, theo Lloyd’s List, hơn 20 tàu đã sử dụng hành lang mới qua eo biển, trong đó ít nhất hai tàu được cho là đã trả khoảng 2 triệu USD để được đi qua.
Cũng theo nguồn này, Iran đã thiết lập hệ thống đăng ký cho các tàu được phê duyệt, trong khi một số chính phủ đang trực tiếp liên hệ với Tehran nhằm đảm bảo an toàn cho các chuyến vận chuyển dầu của mình.
