Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị và người đồng cấp Pakistan tại Bắc Kinh, ngày 31/3. (Ảnh: SCMP)
Đồng thời, động thái này cũng âm thầm phát đi tín hiệu về một nỗ lực sớm nhằm định hình trật tự Trung Đông hậu chiến, ở nơi cấu trúc an ninh do Mỹ dẫn dắt đang rạn nứt và bất ổn, các nhà quan sát nhận định.
Trong những tuần gần đây, một số quốc gia nổi lên với vai trò trung gian hòa giải nhằm ngăn sự sụp đổ hoàn toàn của Iran và giải quyết tình trạng tắc nghẽn tuyến giao thông hàng hải quan trọng của thế giới. Thổ Nhĩ Kỳ cùng Pakistan, Ai Cập và Ả-rập Xê-út hình thành một mặt trận ngoại giao khu vực thống nhất.
Trong các cuộc họp tại Islamabad đầu tuần này, ngoại trưởng 4 nước đã tìm cách thiết lập một kênh trung gian hòa bình chính thức, tách biệt với kế hoạch do phương Tây dẫn dắt.
Sáng kiến của Trung Quốc và Pakistan sau cuộc hội đàm giữa Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị và Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar tại Bắc Kinh ngày 31/3 kêu gọi chấm dứt ngay lập tức các hành động thù địch và nhanh chóng khởi động đàm phán hòa bình.
Kế hoạch cũng nhấn mạnh việc bảo đảm chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và an ninh của Iran cũng như các quốc gia vùng Vịnh; đồng thời kêu gọi khôi phục việc đi lại an toàn qua eo biển Hormuz và xây dựng một khuôn khổ hòa bình dựa trên Hiến chương Liên Hợp Quốc và luật pháp quốc tế.
Washington chưa phản hồi chính thức về kế hoạch chung này, nhưng chỉ vài giờ sau, Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ có thể kết thúc các hoạt động quân sự chống Iran “trong vòng 2-3 tuần”.
Ông Trump cho biết “chúng tôi sẽ rời đi rất sớm”, và Tehran “không cần phải đạt được một thỏa thuận” như điều kiện tiên quyết để Mỹ kết thúc chiến dịch Epic Fury.
Ông Niu Xinchun - Phó Hiệu trưởng Đại học Ninh Hạ và là một chuyên gia về chính trị Trung Đông, lưu ý rằng dù sáng kiến không trực tiếp nhắc tên Mỹ hay Israel, nhưng rõ ràng nhắm tới các hành động gần đây của họ, đặc biệt là việc Washington vừa tuyên bố đàm phán với Iran vừa mở rộng chiến sự và đe dọa các đòn tấn công tiếp theo.
Khi xung đột lan rộng ra ngoài chiến trường sang nhiều cơ sở năng lượng và công nghiệp ở các quốc gia vùng Vịnh lân cận, ông Niu cho rằng cuộc chiến đã phơi bày những hạn chế trong năng lực răn đe của Washington.
Trong nhiều thập kỷ, các quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc mạnh vào sự bảo vệ quân sự của Mỹ, nhưng niềm tin của họ vào “ô an ninh” này đã bị lung lay khi cơ sở hạ tầng trọng yếu của họ bị tấn công trong những tuần qua.
Ông Niu cho rằng việc nhấn mạnh các nguyên tắc của Hiến chương Liên Hợp Quốc là một điểm đặc biệt mang tính định hướng tương lai, mở ra nền tảng khác cho sự ổn định lâu dài.
“Đối với các nước trong khu vực, điều này rõ ràng chuẩn bị nền tảng cho hòa bình hậu chiến”, ông nói.
Tuy vậy, ông cũng cảnh báo rằng còn quá sớm để nói về trật tự hậu chiến, bởi “cách thức và thời điểm cuộc chiến kết thúc sẽ quyết định kết cục”.
Khoảng trống quyền lực
Nhà nghiên cứu Jodie Wen, công tác tại Trung tâm An ninh và Chiến lược quốc tế thuộc Đại học Thanh Hoa, cho rằng sự thay đổi trong cấu trúc an ninh vùng Vịnh đã bắt đầu diễn ra.
“Kể từ năm 2023, sức mạnh của Iran suy yếu trong khi Israel gia tăng. Các quốc gia vùng Vịnh vốn dựa vào bảo đảm an ninh của Mỹ, nhưng nay cảm thấy dễ bị tổn thương và đã tìm đến các nước bên ngoài như Pakistan và Trung Quốc để cân bằng khu vực”, bà nói.
Theo nhà nghiên cứu này, trật tự tương lai phụ thuộc nhiều vào cách cuộc chiến kết thúc, nhưng những biến động và bất định trong chính sách của Washington đang tạo ra một khoảng trống, mở ra cơ hội cho nhiều chủ thể hơn, bao gồm Trung Quốc và Pakistan.
Bà tỏ ra lạc quan thận trọng về triển vọng hòa giải, đồng thời cảnh báo không nên diễn giải quá mức vai trò của Trung Quốc, bởi trong các xung đột Trung Đông, các quốc gia khu vực thường vẫn là bên đối thoại chính.
“Tuy nhiên, khi chiến tranh kéo dài, Trung Quốc - với tư cách một cường quốc bên ngoài lớn, ngày càng được coi là cần thiết”, bà nói.
Bà Wen so sánh tình hình hiện nay với tiến trình hòa giải giữa Ả-rập Xê-út với Iran năm 2023, khi Trung Quốc được coi là một bên bảo đảm đáng tin cậy.
“Iran không tin Mỹ, Pakistan chưa đủ trọng lượng, nên cần một cường quốc lớn. Trung Quốc có cả năng lực lẫn uy tín. Nhưng điều đó không có nghĩa là Trung Quốc sẽ can dự quân sự sâu hơn. Thay vào đó, họ sẽ đóng góp về ngoại giao và chính trị, chứ không phải quân sự”, bà nói.
