Cuộc chiến khởi phát vào ngày 28/2, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ra lệnh tiến hành các cuộc không kích quy mô lớn nhằm vào hàng nghìn mục tiêu trên lãnh thổ Iran.
Khi đó, Washington tuyên bố chiến dịch sẽ nhanh chóng làm tê liệt năng lực quân sự của Tehran, thậm chí có thể “đập tan” bộ máy lãnh đạo và các lực lượng vũ trang nước này bằng ưu thế áp đảo.
Tuy nhiên, thực tế trên chiến trường lại diễn biến theo hướng hoàn toàn khác. Sau bốn tuần giao tranh, Iran không sụp đổ, cho thấy khả năng chống chịu đáng kể, đồng thời triển khai hàng loạt đòn phản công trên nhiều hướng.
Thi thể một nạn nhân được đưa ra khỏi tòa nhà bị trúng bom trong cuộc không kích của Mỹ và Israel ở Tehran đêm 27/3. (Ảnh AP/Vahid Salemi)
Tehran đã sử dụng tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái để tấn công Israel, các căn cứ quân sự Mỹ tại Trung Đông, cũng như các quốc gia Vùng Vịnh được xem là đồng minh của Washington. Đáng chú ý, Iran siết chặt eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng trọng yếu của thế giới – làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng dầu mỏ toàn cầu.
Xung đột cũng nhanh chóng lan sang Lebanon khi lực lượng Hezbollah, tổ chức vũ trang thân Iran, mở các cuộc tấn công nhằm vào Israel.
Diễn biến này xảy ra sau khi Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei được xác nhận đã thiệt mạng trong các đòn không kích do Mỹ và Israel tiến hành. Việc một nhân vật quyền lực hàng đầu của Iran bị loại bỏ không khiến Tehran suy yếu như dự đoán, mà ngược lại, dường như càng thúc đẩy các hành động trả đũa mạnh mẽ hơn.
Thương vong nặng nề
Sau một tháng, hàng nghìn người đã thiệt mạng trên khắp Trung Đông. Riêng tại Iran, khoảng 3.300 người được cho là đã tử vong , trong đó có 1.464 dân thường, bao gồm hàng trăm trẻ em.
Tại Lebanon, các cuộc không kích của Israel đã khiến hơn 1.100 người thiệt mạng. Iraq ghi nhận gần 100 người chết, bao gồm cả dân thường và lực lượng vũ trang. Israel cũng chịu tổn thất với hàng chục người thiệt mạng do các cuộc tấn công bằng tên lửa, trong khi quân đội nước này mất thêm binh sĩ tại mặt trận Lebanon.
Một tòa nhà dân cư bị trúng đòn không kích của Mỹ - Israel ở Tehran, Iran, ngày 23/3. (Ảnh: AP/Vahid Salemi)
Nhiều quốc gia trong khu vực cũng bị cuốn vào vòng xoáy xung đột. Tại UAE, Qatar, Kuwait, Oman, Ả Rập Xê Út và Bahrain, các vụ tấn công bằng tên lửa và UAV đã gây thương vong cho cả quân nhân và dân thường. Mỹ cũng ghi nhận 13 quân nhân thiệt mạng, trong đó có những trường hợp tử nạn do tai nạn trong quá trình triển khai chiến dịch. Ngoài ra, một binh sĩ Pháp đã thiệt mạng tại Iraq trong một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái, cho thấy mức độ lan rộng của xung đột vượt xa phạm vi song phương ban đầu.
Cuộc chiến cũng gây tổn thất lớn về khí tài quân sự, đặc biệt đối với Mỹ. Chỉ trong ba tuần đầu, tổng chi phí thiệt hại và thay thế trang thiết bị được ước tính dao động từ 1,4 đến 2,9 tỷ USD.
Phần lớn thiệt hại này xuất phát từ các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV của Iran, bên cạnh các sự cố ngoài ý muốn như tai nạn và bắn nhầm.
Những chiếc ô tô bị thiêu rụi sau loạt tên lửa do Iran phóng về phía Israel, trong bối cảnh xung đột Mỹ - Israel với Iran, tại Kiryat Ono, Israel, ngày 26/3/2026. (Ảnh: Reuters)
Trong số các khí tài bị tổn thất có ba tiêm kích F-15E bị bắn nhầm bởi một máy bay đồng minh, một tiêm kích tàng hình F-35A Lightning II phải hạ cánh khẩn cấp sau khi bị tấn công, cùng hơn một chục máy bay không người lái MQ-9 Reaper bị bắn hạ hoặc phá hủy.
Một máy bay tiếp nhiên liệu KC-135 đã rơi trong quá trình hoạt động, khiến toàn bộ phi hành đoàn thiệt mạng, trong khi nhiều máy bay khác cùng loại bị hư hại do trúng tên lửa. Các hệ thống radar chiến lược, bao gồm radar phòng thủ tên lửa và radar cảnh báo sớm trị giá hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD, cũng trở thành mục tiêu tấn công.
Ngay cả tàu sân bay USS Gerald R. Ford – biểu tượng sức mạnh quân sự Mỹ – cũng gặp sự cố cháy trong thời gian triển khai, dù không phải do giao tranh trực tiếp.
Chi tiết các khí tài quân sự Mỹ bị phá hủy và hư hỏng sau một tháng xung đột Trung Đông. (Nguồn: Wall Street Journal)
Tác động kinh tế toàn cầu
Giá năng lượng đã tăng mạnh khi thị trường phản ứng với nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ từ Trung Đông. Việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz – nơi vận chuyển một phần lớn dầu thô thế giới – được xem là yếu tố then chốt đẩy giá nhiên liệu leo thang.
Ngoài năng lượng, chuỗi cung ứng toàn cầu cũng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Nguồn cung phân bón bị gián đoạn làm dấy lên lo ngại về an ninh lương thực, trong khi ngành hàng không và du lịch bị xáo trộn bởi các hạn chế bay và nguy cơ an ninh gia tăng.
Một số chuyên gia cảnh báo nếu xung đột kéo dài, thế giới có thể phải đối mặt với một cú sốc kinh tế tương tự thời kỳ đại dịch, với sự tái cấu trúc sâu rộng của các chuỗi cung ứng và chi phí sinh hoạt tăng cao.
Giá dầu Brent ở mức 108 USD vào thứ Sáu, ngày 27/3/2026. (Nguồn: New York Times)
Lối thoát mờ mịt
Trong bối cảnh đó, Mỹ tiếp tục điều thêm lực lượng tới Trung Đông, với khoảng 3.000 binh sĩ cùng các đơn vị phản ứng nhanh được triển khai. Tuy nhiên, các chuyên gia quân sự cho rằng quy mô này chỉ phù hợp với các chiến dịch hạn chế, mang tính ngắn hạn, chứ chưa đủ cho một cuộc chiến trên bộ quy mô lớn.
Ba kịch bản được đặt ra bao gồm việc chiếm các đảo chiến lược của Iran như Qeshm hoặc Kharg nhằm kiểm soát eo biển Hormuz và nguồn xuất khẩu dầu, hoặc tiến hành các cuộc đột kích để thu giữ vật liệu hạt nhân.
Dù vậy, những phương án này đều tiềm ẩn nguy cơ leo thang nghiêm trọng và đòi hỏi nguồn lực lớn hơn nhiều so với lực lượng hiện có.
Ảnh vệ tinh cho thấy đám cháy bùng phát trên một con tàu sau cuộc tấn công của quân đội Mỹ vào một cảng ở Bandar Abbas, Iran, ngày 2/3/2026. (Ảnh: Planet Labs PBC qua AP)
Ở mặt trận ngoại giao, các nỗ lực tìm kiếm giải pháp hòa bình vẫn chưa đạt tiến triển rõ rệt. Mỹ đã đưa ra một đề xuất gồm nhiều điều kiện nghiêm ngặt liên quan đến chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran, trong khi Tehran đưa ra các yêu cầu riêng, bao gồm chấm dứt chiến sự, đảm bảo an ninh và bồi thường thiệt hại.
Ngoại trưởng Abbas Araghchi khẳng định Iran không đàm phán trực tiếp với Mỹ, trong khi Washington lại cho rằng các cuộc tiếp xúc đang diễn ra theo hướng tích cực.
Khoảng cách giữa hai lập trường này được đánh giá là rất lớn, khiến triển vọng đạt được thỏa thuận trong ngắn hạn trở nên mong manh. Các chuyên gia nhận định yêu cầu của Mỹ về thực chất tương đương với việc Iran phải từ bỏ các năng lực chiến lược cốt lõi, điều khó có thể được Tehran chấp nhận.
Tàu chiến Mỹ phóng tên lửa Tomahawk nhằm vào Iran.
Lửa bùng lên và cột khói dày đặc bao phủ sau một vụ tấn công bằng máy bay không người lái được cho là nhằm vào căn cứ chung Pháp - người Kurd tại Iraq. (Nguồn: Reuters)
Sau một tháng giao tranh, cuộc chiến đã cho thấy một đặc điểm quen thuộc của các xung đột hiện đại: bên yếu hơn không cần giành chiến thắng quyết định, mà chỉ cần kéo dài thời gian để bào mòn ý chí và nguồn lực của đối phương. Iran dường như đang theo đuổi chính chiến lược này, sử dụng các phương tiện giá rẻ như UAV, tên lửa và chiến thuật phi đối xứng để duy trì áp lực liên tục.
Trong khi đó, mục tiêu chiến lược cuối cùng của Mỹ và Israel vẫn chưa được xác định rõ ràng, với những tín hiệu thay đổi liên tục giữa việc gia tăng áp lực quân sự và thúc đẩy đàm phán.
Chính sự thiếu rõ ràng này khiến bức tranh tương lai của cuộc chiến trở nên đặc biệt khó đoán định. Khi cả hai bên đều chưa sẵn sàng nhượng bộ, còn chi phí chiến sự tiếp tục gia tăng, Trung Đông đang đứng trước nguy cơ bị cuốn vào một cuộc xung đột kéo dài, với những hệ lụy vượt xa khu vực.
