“Đường ray pháp lý” cho một bức ảnh chụp bằng iPhone

Kinh tế số dự kiến đóng góp tỷ trọng 30% vào năm 2030, ước tính vào khoảng 230-240 tỷ USD. Muốn đạt được mục tiêu trên, quy mô của nền kinh tế số phải tăng gấp 3 lần sau 5 năm (năm 2025, ước tính giá trị kinh tế số là 72,1 tỷ USD).

Trong bối cảnh này, việc định danh và xác thực điện tử theo Dự thảo Luật Định danh và Xác thực điện tử sẽ mở đường cho việc xác nhận và bảo vệ quyền sở hữu dữ liệu và tài nguyên phi vật chất. Một bức ảnh chụp bằng iPhone hay một bức tranh NFT (Non-Fungible Token) đều có thể có một "căn cước" trên đó thể hiện: nguồn gốc, tình trạng pháp lý, chủ thể có quyền, lịch sử chuyển giao, các hạn chế... Từ đó, chúng có thể trở thành các tài sản số, người dân được bảo vệ quyền sở hữu, giảm tranh chấp và mở rộng khả năng khai thác tài sản.

Định danh thế nào?

Trao đổi với chúng tôi, TS Trần Quý, Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế số Việt Nam nhận định, dự thảo Luật Định danh và Xác thực điện tử là một bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị quốc gia trên nền tảng số.

Việc định danh điện tử là hạn tầng giúp các quy định về tài sản số (được thể hiện dưới dạng dữ liệu số và được tạo lập, lưu trữ, chuyển giao, xác thực bằng công nghệ số) đi vào thực tiễn.

“Một giao dịch số muốn an toàn phải trả lời được bốn câu hỏi: chủ thể là ai; đối tượng giao dịch là gì; người giao dịch có quyền gì; tài sản đã được chuyển giao, thế chấp hoặc hạn chế quyền hay chưa. Dự thảo mới hướng tới việc minh định hóa các thông tin này”, TS Trần Quý giải thích.

Theo vị chuyên gia, khi những thông tin đó được xác thực, nhiều hoạt động khác có thể được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số. Đó là việc cấp phép sử dụng dữ liệu; chuyển giao phần mềm; mua bán tên miền; khai thác quyền tác giả; phân chia doanh thu nội dung số; chuyển nhượng tài sản mã hóa; thừa kế, góp vốn hoặc sử dụng quyền tài sản làm tài sản bảo đảm khi pháp luật chuyên ngành cho phép.

Cùng với những quyền này, Việt Nam còn phải hoàn thiện các quy định về xác lập và chuyển giao quyền; thứ tự ưu tiên giữa các giao dịch; định giá, kế toán và thuế; tài sản bảo đảm; thừa kế; phá sản; kê biên; bảo vệ người tiêu dùng và xử lý giao dịch xuyên biên giới.

“Định danh tạo ra “đường ray pháp lý”, nhưng thị trường chỉ vận hành khi có đầy đủ luật chơi cho từng loại tài sản”, Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế số Việt Nam nhấn mạnh.

Quyền tài sản số với sản phẩm từ AI tạo sinh

Một vấn đề khác,việc định danh giúp nhận diện đối tượng, nhưng không mặc nhiên chứng minh người đăng ký mã là chủ sở hữu hợp pháp. Chứng nhận quyền sở hữu chỉ được hình thành khi hoàn thành định danh đối tượng và xác lập quyền. Nếu thiếu một trong ba yếu tố, hệ thống định danh có thể làm gia tăng tranh chấp thay vì tạo dựng hạ tầng niềm tin cho kinh tế số.

Để khắc phục tình trạng này, theo TS Trần Quý, Luật nên quy định nguyên tắc và kiến trúc chung. Pháp luật chuyên ngành phải xác định loại tài sản nào bắt buộc đăng ký, giá trị pháp lý của việc đăng ký, cơ quan xác nhận và cơ chế giải quyết tranh chấp.

“Không nên hình thành một cơ sở dữ liệu tập trung lưu toàn bộ nội dung tài sản. Hệ thống định danh có thể lưu mã, dấu vân tay số, thông tin về quyền và trạng thái pháp lý, trong khi dữ liệu gốc được quản lý tại các hệ thống chuyên ngành”, vị chuyên gia gợi ý.

Vấn đề sẽ phức tạp hơn đối với tài sản được tạo lập trên phần mềm hoặc nền tảng dùng chung. Trong trường hợp này, cần tách biệt ít nhất bốn loại quyền: quyền đối với nội dung; quyền sở hữu trí tuệ; quyền sử dụng phần mềm; quyền kiểm soát tài khoản và dữ liệu. Và các quyền này lại phụ thuộc vào chính sách giữa nền tảng và người dùng.

Chẳng hạn, việc một cá nhân sử dụng Google Docs để viết một tác phẩm không làm cho Google trở thành tác giả. Điều khoản của Google xác định nội dung của người dùng vẫn thuộc người dùng và Google không nhận quyền sở hữu đối với nội dung nguyên gốc do người dùng tạo ra.

Tuy nhiên, với AI tạo sinh, một số nhà cung cấp quy định rằng giữa nền tảng và người dùng, người dùng được sở hữu đầu ra trong phạm vi pháp luật cho phép.

“Quy định hợp đồng này không thể tự động tạo ra quyền tác giả nếu pháp luật không công nhận, cũng không loại trừ quyền của bên thứ ba. Đầu ra AI có thể không độc nhất và nhiều người có thể nhận được kết quả tương tự”, TS Trần Quý phân tích.

Dù vậy, vị chuyên gia lưu ý, pháp luật quyền tác giả hiện đặt con người trực tiếp sáng tạo ở vị trí trung tâm. Kinh nghiệm của Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ cũng cho thấy sản phẩm AI chỉ có thể được bảo hộ khi con người quyết định đủ các yếu tố biểu đạt sáng tạo; việc nhập một câu lệnh đơn thuần thường chưa đủ.

Vậy nên, quyền đối với sản phẩm AI phải được xem xét dựa trên: (1) Ai cung cấp dữ liệu đầu vào và có quyền sử dụng dữ liệu đó hay không; (2) Mức độ đóng góp sáng tạo, lựa chọn, chỉnh sửa và sắp xếp của con người; (3) Điều khoản sử dụng của nền tảng; (4) Quan hệ lao động, đặt hàng hoặc đồng sáng tạo; (5) Khả năng đầu ra xâm phạm quyền của người khác.

Để tham gia vào sân chơi chung

Định danh điện tử sẽ giúp xác lập tài sản số, từ đó, đưa tài sản đó vào giao dịch. Môi trường mạng có tính chất xuyên biên giới, vì vậy, bài toán đặt ra là vừa có thể liên thông với thị trường chung, vừa đảm bảo an toàn tài sản số của Việt Nam.

Với TS Trần Quý, đây là một câu hỏi không khó trả lời. Vị chuyên gia cho rằng,Việt Nam cần theo nguyên tắc mở về tiêu chuẩn, chặt về quản trị và an toàn.

Trước hết, mã định danh của Việt Nam phải có khả năng ánh xạ với các chuẩn quốc tế, thay vì trở thành một hệ thống khép kín. Chúng ta có thể tham khảo các chuẩn về chứng thư xác thực của W3C, định danh pháp nhân, sản phẩm, quyền sở hữu trí tuệ, tài liệu thương mại và ví định danh. Chuẩn Verifiable Credentials 2.0 của World Wide Web Consortium cho phép phát hành, xác minh thông tin bằng mật mã, có khả năng máy đọc và bảo vệ quyền riêng tư. Liên minh châu Âu cũng đang phát triển ví định danh cho phép xác thực, thu hồi và tiết lộ có chọn lọc các thuộc tính điện tử.

Thứ hai, cần có cơ chế công nhận lẫn nhau giữa các quốc gia đối với chữ ký điện tử, tổ chức phát hành chứng thư, dấu thời gian và các thuộc tính tài sản. Các quy định phải trả lời rõ luật quốc gia nào được áp dụng, cơ quan nào có thẩm quyền và cách xử lý khi tài sản, chủ thể, nền tảng và máy chủ nằm tại nhiều nước.

Thứ ba, phải bảo đảm an toàn khóa mật mã, ví lưu ký, quyền truy cập và khả năng khôi phục tài sản. Hệ thống cần có xác thực đa yếu tố, phân quyền, lưu ký tách biệt, kiểm toán độc lập, cảnh báo giao dịch bất thường và quy trình đóng băng, thu hồi khi có gian lận.

Đối với tài sản mã hóa, TS Trần Quý lưu ý, liên thông quốc tế phải đi cùng nhận biết khách hàng, phòng chống rửa tiền, truy vết giao dịch và trao đổi thông tin về bên chuyển, bên nhận theo Tiêu chuẩn FATF.

“Chủ quyền số không đồng nghĩa với cô lập công nghệ. Việt Nam cần giữ quyền kiểm soát hạ tầng tin cậy, dữ liệu trọng yếu và thực thi pháp luật, đồng thời bảo đảm tài sản hợp pháp của người Việt có thể được xác minh và giao dịch trên thị trường quốc tế”, vị chuyên gia nhấn mạnh.

5 nhóm giải pháp để nâng cao nhận thức của người dân về định danh tài sản số

1. Xây dựng chương trình phổ cập kiến thức về tài sản số, quyền sở hữu trí tuệ, dữ liệu cá nhân, hợp đồng nền tảng và an toàn ví số.

2. Phát triển “hộ chiếu tài sản số” hoặc ví quản lý quyền, giúp người dân biết mình đang sở hữu, được cấp phép hoặc đang chia sẻ loại tài sản nào.

3. Cung cấp mẫu hợp đồng đơn giản về đồng sáng tạo, chuyển giao quyền, cấp phép dữ liệu, thuê sáng tạo và sử dụng AI.

4. Thiết lập cơ chế khiếu nại, sửa sai thông tin định danh, khóa khẩn cấp, phục hồi tài sản và giải quyết tranh chấp trực tuyến.

5. Hướng dẫn người dân lập kế hoạch thừa kế số, quản lý khóa bí mật, tài khoản, tên miền, dữ liệu và quyền khai thác nội dung sau khi qua đời.