Chung tay đẩy lùi tảo hôn, mở lối tương lai cho trẻ em vùng cao

Có những đứa trẻ chưa kịp đi hết tuổi học trò đã phải bước vào cuộc sống hôn nhân. Có những cô gái, chàng trai còn chưa đủ trưởng thành để hiểu hết ý nghĩa của một gia đình đã sớm gánh trên vai trách nhiệm làm vợ, làm chồng, làm cha, làm mẹ. Ở một số bản làng vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi Quảng Trị, tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống từng là câu chuyện không dễ thay đổi, bởi phía sau những tập quán lâu đời là những rào cản về nhận thức, điều kiện kinh tế và đời sống cộng đồng.

Trước thực trạng ấy, năm 2016, Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Quảng Trị (trước đây là Ban Dân tộc) bắt đầu triển khai các hoạt động giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Một hành trình được mở ra, không chỉ với mục tiêu thay đổi nhận thức về pháp luật, mà sâu xa hơn là góp phần bảo vệ trẻ em, đặc biệt là trẻ em gái, trao cho thế hệ trẻ cơ hội học tập, trưởng thành và tự lựa chọn con đường tương lai.

Khi những câu chuyện đời thường trở thành bài học thay đổi nhận thức

Thay vì chỉ dừng lại ở những văn bản pháp luật hay những lời tuyên truyền một chiều, dự án lựa chọn cách tiếp cận trực tiếp, đưa thông điệp đến gần hơn với đời sống người dân. Từ trường học đến nhà sinh hoạt cộng đồng, từ các buổi tập huấn đến những cuộc giao lưu văn nghệ, câu chuyện về hôn nhân và gia đình được kể bằng nhiều hình thức gần gũi, phù hợp với phong tục, tập quán từng địa bàn.

Điểm đáng chú ý trong cách làm của chương trình là lấy chính những người từng tảo hôn làm điểm chạm đồng hành với hoạt động truyền thông. Những câu chuyện từ trải nghiệm thực tế, những hệ lụy mà người trong cuộc từng đối diện có sức gợi mở riêng, giúp cộng đồng nhìn nhận vấn đề không phải như một quy định xa lạ, mà là điều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của mỗi gia đình, mỗi đứa trẻ.

Tại các buổi truyền thông, đối tượng tham gia cũng được lựa chọn đa dạng: từ già làng, trưởng thôn, người có uy tín, chức sắc tôn giáo đến các nhóm phụ nữ, nam giới, học sinh có nguy cơ bỏ học sớm và cả những người đã từng kết hôn khi chưa đủ tuổi. Đặc biệt, các hoạt động văn nghệ quần chúng, hội thi tìm hiểu pháp luật, tọa đàm và giao lưu văn hóa đã tạo không gian để người dân cùng trao đổi, chia sẻ, thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều.

Câu chuyện của em Hồ Thị Khoa, 17 tuổi, trú tại thôn Ba Lòng, là một minh chứng cho những chuyển biến ấy. Sau khi tham gia buổi tuyên truyền tại nhà sinh hoạt cộng đồng, em chia sẻ với Báo Quảng Trị rằng em đã hiểu rõ hơn rằng tảo hôn không chỉ vi phạm pháp luật mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe, việc học tập và tương lai của bản thân cũng như con cái sau này. Từ nhận thức đó, Khoa quyết tâm không lập gia đình sớm, dành thời gian học tập và lao động để hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn.

Có lẽ, giá trị của một buổi truyền thông không chỉ nằm ở số người tham dự hay lượng tài liệu được phát đi, mà còn ở khoảnh khắc một người trẻ nhận ra mình có quyền lựa chọn tương lai, một gia đình hiểu rằng yêu thương con trẻ cũng là cho con thêm thời gian trưởng thành.

Bền bỉ từ cơ sở, tạo sức mạnh thay đổi từ cộng đồng

Để những nhận thức mới không dừng lại sau mỗi hội nghị, dự án chú trọng xây dựng lực lượng nòng cốt ngay tại thôn, bản. Các mô hình, câu lạc bộ được hình thành với khoảng 30-50 thành viên mỗi mô hình, được tập huấn kiến thức pháp luật và kỹ năng truyền thông trong hai ngày. Sau tập huấn, các nhóm tiếp tục tổ chức hoạt động tuyên truyền tại thôn, bản, tối thiểu ba lần cho mỗi mô hình.

Đây cũng là cách để thông điệp phòng, chống tảo hôn không chỉ được truyền đi từ cán bộ đến người dân, mà còn được lan tỏa giữa những người cùng sinh sống, cùng chia sẻ phong tục và hiểu rõ hoàn cảnh của nhau. Già làng, trưởng thôn, người có uy tín trở thành những người vận động gần gũi; các nhóm nòng cốt trở thành cầu nối đưa kiến thức pháp luật vào đời sống thường ngày.

Tại thôn Ba Lòng, xã A Dơi, hiệu quả của sự kiên trì ấy được thể hiện qua những con số đáng chú ý. Năm 2024, trong 8 cặp kết hôn tại thôn có tới 5 trường hợp tảo hôn, chiếm hơn 62%. Trước tình hình này, ban điều hành thôn đã chủ động thông báo, vận động từng hộ gia đình có con em trong độ tuổi vị thành niên tham gia tập huấn, đồng thời phối hợp với các đoàn thể giám sát, kịp thời khuyên ngăn những trường hợp có ý định cho con kết hôn sớm. Kết quả, sáu tháng đầu năm 2026, thôn không ghi nhận trường hợp tảo hôn nào.

Không chỉ dựa vào lực lượng tại chỗ, chương trình còn phối hợp với Bộ đội Biên phòng, Công an và ngành Y tế xây dựng mạng lưới ngăn chặn từ sớm; tổ chức đối thoại giữa nhà trường, gia đình và xã hội nhằm quan tâm đến nhóm học sinh có nguy cơ bỏ học để lập gia đình. Các tài liệu truyền thông được biên soạn bằng tiếng Việt và tiếng dân tộc thiểu số; pa nô được lắp đặt tại 31 xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cùng các chương trình phát thanh, phóng sự truyền hình đưa thông tin đến gần hơn với người dân.

Từ những thay đổi nhỏ đến chuyển biến lớn

Mười năm không phải quãng thời gian ngắn để thay đổi một tập quán đã tồn tại lâu đời. Nhưng những con số thống kê cho thấy hành trình bền bỉ ấy đang tạo ra những chuyển biến rõ rệt.

Nếu giai đoạn 2011–2016, toàn tỉnh ghi nhận hơn 1.400 trường hợp tảo hôn và hơn 20 trường hợp hôn nhân cận huyết thống, thì giai đoạn 2017-2021, số trường hợp tảo hôn giảm còn khoảng 500, hôn nhân cận huyết thống còn 5 trường hợp. Đến giai đoạn 2022-2025, số trường hợp tảo hôn giảm còn khoảng 200 và không còn ghi nhận trường hợp hôn nhân cận huyết thống.

Trong cả chu kỳ triển khai từ năm 2016 đến năm 2026, hơn 30.000 lượt người trong cộng đồng đã được tiếp cận với các hoạt động tuyên truyền, vận động và nâng cao nhận thức. Đằng sau con số ấy là những buổi gặp gỡ, những cuộc đối thoại, những câu chuyện được chia sẻ và những thay đổi bắt đầu từ chính mỗi gia đình.

Dự án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” do Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Quảng Trị triển khai là một trong những dự án đăng ký tham gia Giải thưởng Hành động vì cộng đồng - Human Act Prize 2026. Không chỉ ghi dấu bằng hành trình bền bỉ suốt một thập kỷ, dự án còn mang đến một cách tiếp cận giàu tính nhân văn: lấy con người làm trung tâm, lấy cộng đồng làm sức lan tỏa và lấy sự thay đổi trong nhận thức, hành vi làm nền tảng cho những chuyển biến lâu dài.

Những nỗ lực ấy cũng là những giá trị mà dự án hướng tới khi đặt trong các tiêu chí của Human Act Prize: sự cam kết được thể hiện qua hành trình kiên trì từ năm 2016 đến nay; tính bền vững được vun đắp từ các mô hình, câu lạc bộ và đội ngũ tuyên truyền viên tại cơ sở; tính sáng tạo nằm ở việc đưa chính những người từng tảo hôn trở thành nhân vật truyền thông; tác động được phản ánh qua những con số giảm dần qua từng giai đoạn; và sức lan tỏa đến từ việc huy động người dân cùng tham gia, cùng thay đổi và tiếp nối những thông điệp tích cực trong cộng đồng.

Và có lẽ, thành quả đẹp nhất của hành trình ấy không chỉ là những con số giảm dần qua từng giai đoạn, mà là khi những đứa trẻ vùng cao có thêm thời gian đến trường, được lớn lên đúng với tuổi đời, được nuôi dưỡng ước mơ và tự mình quyết định tương lai. Để hạnh phúc gia đình không bắt đầu từ những cuộc hôn nhân quá sớm, mà từ sự trưởng thành, tự nguyện và một tương lai rộng mở.