Sau lũ quét ở Nepal, giới khoa học cảnh báo dạng thảm họa có thể tạo chuỗi thiên tai chết người

Trận lũ quét ở Nepal xảy ra ngày 26/8 đã biến nhiều thung lũng ở khu vực giáp Tây Tạng, Trung Quốc thành những dòng bùn đá khổng lồ. Nhà cửa, đường sá, cầu và nhiều công trình nằm trên đường đi của dòng lũ bị cuốn trôi hoặc phá hủy.

Theo Reuters, đến ngày 28/8, số người thiệt mạng được xác nhận tại Nepal đã tăng lên 469. Gần 1.000 người khác vẫn mất tích ở Nepal và Tây Tạng. Dòng nước khổng lồ mang theo đá, băng, bùn và nhiều loại vật liệu đã tràn qua hệ thống sông ở Himalaya, gây thiệt hại trên phạm vi rộng.

Điều khiến giới khoa học đặc biệt chú ý là nguyên nhân ban đầu của thảm họa có thể không xuất phát từ một trận mưa cực đoan thông thường. Những phân tích vệ tinh và địa chấn đang hướng sự chú ý tới một loại hiểm họa mang tên "ice-rock avalanche", tạm dịch là lở băng - đá.

Lũ quét ở Nepal có thể bắt đầu từ độ cao hơn 5.000m

Theo Reuters, ảnh vệ tinh của Planet Labs cho thấy phần thấp của một sông băng ở độ cao khoảng 5.200m đã đứt ra rồi lao xuống đáy thung lũng thấp hơn khoảng 1.200m.

Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) cũng xác định tín hiệu rung chấn ban đầu từng được cho là động đất thực chất liên quan tới năng lượng tạo ra khi khối băng, đá sụp xuống và dòng vật chất tiếp tục lao qua địa hình.

AP dẫn các phân tích sơ bộ của giới khoa học cho biết khối băng lớn có thể đã rơi xuống, tạm thời chặn một con sông. Nước tích tụ phía sau vật cản sau đó được giải phóng với sức mạnh rất lớn xuống hạ lưu. Các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục ghép dữ liệu vệ tinh, địa chấn và khảo sát thực địa để xác định đầy đủ chuỗi sự kiện.

Đây cũng là điểm khiến lở băng - đá đặc biệt nguy hiểm. Một vụ sụp đổ xảy ra trên sườn núi không nhất thiết kết thúc khi băng và đá chạm đáy thung lũng.

Trên đường lao xuống, khối vật chất có thể cuốn thêm đất, đá, nước và trầm tích. Dòng lở ban đầu vì thế có khả năng biến thành dòng bùn đá tốc độ cao, tiếp tục chạy theo các con sông và khe núi về phía hạ lưu.

Theo Trung tâm Quốc tế về Phát triển Núi tổng hợp (ICIMOD), trong sự kiện tại Nepal, một lượng lớn nước, trầm tích và đá tảng đã tràn qua hệ thống sông Bhote Koshi và Trishuli. Tại khu vực Galchhi, mực nước được ghi nhận tăng tới khoảng 9m chỉ trong 30 phút.

Một sự cố có thể tạo cả "chuỗi thảm họa"

Đáng chú ý, giới khoa học đã cảnh báo về hiểm họa này trước khi trận lũ tại Nepal xảy ra.

Ngày 6/3, một nhóm nhà khoa học quốc tế công bố bài nghiên cứu trên tạp chí Communications Earth & Environment thuộc Nature Portfolio, tập trung riêng vào nguy cơ lở băng - đá ở Himalaya.

Theo nghiên cứu, những vụ lở lớn có thể giải phóng hàng triệu mét khối đá và băng chỉ trong vài giây. Khi lao xuống thung lũng, khối vật chất có thể cuốn thêm nước và trầm tích rồi chuyển thành dòng bùn đá tốc độ cao, gây ảnh hưởng tới những khu vực cách điểm sụp đổ ban đầu hàng chục kilomet.

Các nhà nghiên cứu mô tả đây là dạng hiểm họa có khả năng tạo ra một chuỗi sự kiện nối tiếp nhau.

Băng và đá sụp khỏi sườn núi có thể tạo ra một trận lở lớn. Khối vật chất sau đó có thể chặn sông, hình thành một hồ tạm thời. Khi đập tự nhiên bằng đất đá bị phá vỡ, lượng nước tích tụ được giải phóng đột ngột, tạo ra lũ quét.

Trên đường di chuyển, dòng lũ lại tiếp tục bào xói lòng và bờ sông, cuốn theo đất đá, cây cối cùng nhiều vật thể khác. Điều đó đồng nghĩa một sự cố khởi phát ở khu vực núi cao hẻo lánh vẫn có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho những cộng đồng nằm rất xa phía dưới.

Sức mạnh của dạng dòng chảy này cũng được thể hiện rõ qua những hình ảnh từ Nepal.

Theo The Guardian, Giáo sư Hatim Sharif, chuyên gia thủy văn tại Đại học Texas ở San Antonio, mô tả hỗn hợp bùn và nước di chuyển với tốc độ cao giống như "bê tông lỏng". Khối vật chất đặc quánh nhưng vẫn chuyển động nhanh có thể cuốn theo đá, phương tiện và phá hủy những công trình trên đường đi.

Vì sao giới khoa học đặc biệt lo ngại?

Nghiên cứu đăng trên Communications Earth & Environment cho rằng lở băng - đá vẫn chưa được nhận diện đầy đủ trong hoạt động đánh giá và quản lý rủi ro tại Himalaya.

Trong nhiều trường hợp, những sự kiện này được xếp chung vào các nhóm rộng hơn như lở đất hoặc hiểm họa băng hà. Điều đó có thể khiến các đặc điểm riêng của chúng, đặc biệt là khả năng chuyển nhanh từ một vụ sụp đổ thành nhiều dạng thiên tai nối tiếp, chưa được chú ý đúng mức.

Một vấn đề khác nằm ở khả năng cảnh báo.

Nhiều hệ thống cảnh báo thiên tai miền núi hiện tập trung vào lượng mưa, lũ, lở đất do mưa hoặc lũ vỡ hồ băng. Tuy nhiên, một khối băng hoặc sườn núi ở độ cao hàng nghìn mét có thể mất ổn định bởi nhiều yếu tố khác nhau và sụp đổ rất nhanh.

Giới khoa học cũng đang xem xét tác động của khí hậu ấm lên. Reuters dẫn các chuyên gia cho biết chưa thể khẳng định biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp gây ra riêng vụ sụp đổ tại Nepal. Tuy nhiên, việc sông băng rút lui và tầng đất đóng băng vĩnh cửu suy thoái có thể làm thay đổi độ ổn định của những sườn núi cao.

Thảm họa tại Nepal vì vậy đang trở thành lời cảnh báo về một hiểm họa có thể bắt đầu từ một điểm rất nhỏ trên bản đồ nhưng tạo ra chuỗi hậu quả lan xa xuống hạ lưu.

Với những khu vực như Himalaya, nơi nhiều khu dân cư, tuyến đường và công trình thủy điện nằm trong các thung lũng hẹp, việc nhận diện và theo dõi lở băng - đá được giới nghiên cứu cho là ngày càng quan trọng.

Theo Reuters, AP, The Guardian, USGS