Kiến tạo đô thị, củng cố sức chống chịu - Nhìn từ những dòng sông xứ sở Cờ hoa

“Có thể xem các dòng sông như những không gian kiến tạo nên thành phố”, Thaisa Way, giáo sư kiến trúc cảnh quan tại Đại học Washington (Mỹ) nhận định.

Mối quan hệ giữa một thành phố và dòng sông không bao giờ là bất biến. Khi điều kiện tự nhiên, dân số và nhu cầu phát triển thay đổi, cách đô thị ứng xử với dòng sông cũng phải thay đổi theo. “Dòng sông có thể mang lại lợi ích, nhưng cũng có thể khiến con người khiếp sợ”.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, khi các đô thị ngày càng phải đối mặt với những hiện tượng thời tiết cực đoan, câu chuyện của nhiều thành phố ven sông cho thấy một xu hướng đáng chú ý: thay vì tìm cách kiểm soát hoàn toàn dòng nước, các đô thị tại Mỹ đang học cách thích ứng, phục hồi hệ sinh thái và đưa dòng sông trở lại đời sống thành phố.

Los Angeles: từ “thuần phục” đến phục hồi dòng sông

Lịch sử sông Los Angeles là một ví dụ điển hình cho quá trình đó. Vốn chỉ là một “con suối nhỏ, đôi khi biến thành dòng nước cuồn cuộn trong những đợt mưa lớn”, dòng sông đã đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành thành phố.

Khi thành phố Los Angeles mở rộng, nhu cầu về nguồn nước ổn định và có thể dự báo ngày càng lớn. Từ đầu những năm 1910, chính quyền thành phố bắt đầu tìm cách kiểm soát dòng sông. Không lâu sau, Công binh Lục quân Mỹ đã biến nó thành một dòng kênh bê tông, gần như tách dòng sông khỏi hệ sinh thái và đời sống tự nhiên vốn có.

Nhưng đến giữa thế kỷ XX, khi dòng sông tự nhiên gần như biến mất, người dân Los Angeles bắt đầu hoài niệm về những gì đã mất. Các nhà thơ, nghệ sĩ hình dung về một ngày dòng sông được hồi sinh.

Đến những năm 1990, cách tiếp cận bắt đầu thay đổi. Los Angeles không còn chỉ đặt câu hỏi làm thế nào để kiểm soát dòng sông, mà bắt đầu tính đến việc đưa công viên, không gian công cộng và các hoạt động đô thị trở lại hai bên bờ.

Một quy hoạch tổng thể mới được xây dựng năm 1997. Đến năm 2005, các công ty kiến trúc cảnh quan Mia Lehrer + Associates, Civitas Inc. và Wenk Associates lập kế hoạch phục hồi, nhằm khai thác “toàn bộ tiềm năng” của đoạn sông dài 32 dặm trong thành phố.

Điểm đáng chú ý là phục hồi sông không được tách khỏi các mục tiêu phát triển đô thị. Kế hoạch kết hợp phục hồi sinh thái với kiểm soát lũ, xây dựng hạ tầng cho người đi bộ và xe đạp, đồng thời mở ra những cơ hội phát triển mới dọc hành lang sông.

Công binh Lục quân Mỹ cũng trở lại, nhưng với một vai trò khác: phục hồi hệ sinh thái và khắc phục những tổn thương mà chính cơ quan này từng góp phần gây ra đối với các dòng sông đô thị.

Quá trình này cho thấy bài toán không đơn giản. Quốc hội không cấp ngân sách cho Công binh Lục quân để tái thiết đô thị; mọi khoản đầu tư của cơ quan này phải phục vụ mục tiêu phục hồi sinh thái và kiểm soát lũ. Trong khi đó, thành phố muốn có thêm công viên, không gian công cộng và các hoạt động giải trí.

Cuối cùng, hai bên tìm được điểm giao nhau: phục hồi dòng sông nhưng không đánh đổi an toàn của cư dân. “Sông Los Angeles không thể lại gây ngập. Thỏa hiệp ở đây là phải bảo đảm an toàn cho con người, đồng thời đưa dòng sông trở lại trạng thái khỏe mạnh.”

Pittsburgh: Biến di sản công nghiệp thành không gian công cộng

Pittsburgh lại cho thấy một con đường khác. Đầu thế kỷ XX, khi thành phố là trung tâm sản xuất thép của Mỹ, các dòng sông như Monongahela và Allegheny bị ô nhiễm nghiêm trọng. Sông vừa là hạ tầng phục vụ công nghiệp, vừa trở thành nơi tiếp nhận nước thải.

Sau khi 620 người tử vong trong một đợt bùng phát bệnh thương hàn, thành phố bắt đầu nhận thức rõ hơn mối liên hệ giữa chất lượng nước và sức khỏe cộng đồng. Đến những năm 1920, những tác động tiêu cực của công nghiệp đối với không khí và nguồn nước đã trở nên khó có thể bỏ qua.

Năm 1923, các tổ chức địa phương bắt đầu kêu gọi biến khu vực ven sông thành không gian phục vụ lợi ích chung, trong đó người lao động cũng cần có nơi vui chơi, nghỉ ngơi. Tuy nhiên, đất ven sông khi ấy có giá trị quá lớn đối với công nghiệp nên gần như không có không gian công cộng.

Từng bước, quan niệm đó thay đổi. Từ những năm 1920 đến 1950, một số khu vực ven sông được chuyển thành công viên. Từ những năm 1970 đến đầu những năm 2000, các tuyến đường xe đạp, dự án tái sử dụng công trình cũ và khu công nghệ ven sông lần lượt xuất hiện.

Kế hoạch Three Rivers Parks (tên gọi cho một hệ thống không gian công viên ven sông ở Pittsburgh, gắn với ba dòng sông Allegheny, Monongahela và Ohio), được xây dựng từ năm 2001, tiếp tục mở rộng xu hướng này. Đến năm 2015, kế hoạch đã hình thành khoảng 13 dặm không gian xanh và đường đi liên kết, đồng thời góp phần thúc đẩy khoảng 4 tỷ USD phát triển dọc bờ sông.

San Antonio: Sống cùng dòng sông và kiểm soát rủi ro

San Antonio lại đặt ra một bài toán khác: làm thế nào để tận dụng giá trị của dòng sông mà vẫn kiểm soát được rủi ro lũ lụt.

Trong quá khứ, thành phố từng có hệ thống kênh đào giúp dẫn nước tới các khu vực nông nghiệp. Nhưng đến khoảng năm 1910, phần lớn hệ thống này bị thay thế bằng giếng, góp phần gây sức ép lên nguồn nước ngầm.

Dòng chảy của sông San Antonio cũng suy giảm đến mức thành phố phải sử dụng nhiều máy bơm để đưa nước vào khu vực đô thị. Nhưng khi mưa lớn, hệ thống lại không đủ khả năng kiểm soát nước, dẫn đến những trận lũ nghiêm trọng. Năm 1921, 50 người thiệt mạng trong một trận lũ dọc sông.

Trong bối cảnh đó, thay vì bê tông hóa toàn bộ dòng sông và biến nó thành kênh thoát nước thải như từng được đề xuất, kiến trúc sư địa phương Robert Hugman đưa ra một ý tưởng khác: xây dựng một tuyến kênh tách dòng và một tuyến đi bộ ven sông ở trung tâm thành phố.

Tuyến đi bộ San Antonio Riverwalk dài hơn 3km bắt đầu được xây dựng từ những năm 1930 và từng bước phát triển thành một trong những không gian đô thị đặc trưng của thành phố. Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: đưa con người đến gần dòng sông nhưng tách họ khỏi những rủi ro do lũ.

Qua nhiều thập niên, tuyến đi bộ này tiếp tục được mở rộng. Thành phố đồng thời xây dựng các hạ tầng ngầm để chuyển hướng lượng nước dư thừa ra khỏi khu vực này trong những trận mưa lớn.

Tại một công viên đô thị mới đang được thiết kế ở trung tâm San Antonio, các kiến trúc sư còn tìm cách gợi lại hệ sinh thái bản địa và mạng lưới kênh đào từng tồn tại trong lịch sử.

David Malda, kiến trúc sư cảnh quan thuộc Gustafson Guthrie Nichol, cho rằng nghiên cứu lịch sử là bước quan trọng trước mỗi dự án cảnh quan. “Đó không phải hoài niệm mà là chiến lược. Chúng ta cần hiểu công viên sẽ nằm ở đâu trong tổng thể rộng lớn hơn. Từ đó, có thể tiến hành những tái thiết sáng tạo dựa trên một câu chuyện cảnh quan kết nối con người và địa điểm qua thời gian.”

Điều này cho thấy hạ tầng chống ngập không nhất thiết phải đối lập với không gian công cộng hay sinh thái đô thị. Vấn đề nằm ở cách thành phố thiết kế, quản lý và kết nối chúng với đời sống cộng đồng.