Hiếu PC: Tội phạm mạng không nghỉ 1 ngày nào, hoạt động không biên giới, dùng một thứ với nạn nhân

Theo báo cáo từ Cục Cảnh sát hình sự (Bộ Công an), giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2025 đã xảy ra 24.295 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, gây thiệt hại tới gần 40.000 tỷ đồng. Đáng chú ý, các vụ lừa đảo trực tuyến không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn tác động đến tình hình an ninh tài chính, an ninh kinh tế và suy giảm niềm tin của nhân dân vào chính quyền và môi trường số.

Về vấn đề này, PV đã có cuộc trao đổi với chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC).

“Tâm lý học phải chiếm tới 80% trong các vụ lừa đảo”

-Với tình trạng lừa đảo nhiều như hiện nay, theo ông, đâu là khó khăn lớn nhất mà người dân phải đối mặt?

Theo tôi, thứ nhất, kiến thức nền về chống lừa đảo của người dân vẫn chưa có. Thứ hai, các công nghệ mà các đối tượng lừa đảo đang dùng như deepfake, AI… để đánh đòn tâm lý những nạn nhân. Thử hỏi một nạn nhân thì làm sao chống lại được hàng chục, hàng trăm người muốn lừa họ. Cả một trung tâm lừa đảo đang nhắm vào một người thì làm sao người đó chống lại được. Họ sẽ tìm đủ mọi cách và họ có thời gian. Chúng ta thì quá bận rộn với công việc, gia đình, con cái… Trong khi họ biết thời điểm nào chúng ta đang mệt mỏi, mất cảnh giác để đánh đòn tâm lý.

Công nghệ cao là một phần thôi, nhưng tâm lý học phải chiếm tới 80% trong các vụ lừa đảo.

-Vậy, người dân phải làm thế nào để thoát được các bẫy lừa đảo, đòn tâm lý như thế, thưa ông?

Phải chậm lại. Chúng ta phải chậm lại để kiểm chứng. Thông tin bây giờ đăng trên mạng nhiều mà, nên chỉ cần click là ra hết. Ngay cả các hãng công nghệ như Google chỉ bảo một điều duy nhất là cách để tránh bị lừa là chậm lại. Chỉ có chậm lại thì chúng ta mới có thời gian để kiểm chứng.

Hơn nữa, chúng ta phải bảo vệ các thông tin cá nhân trên không gian mạng. Bởi đa phần các vụ bắt cóc online từ việc chúng ta bị lộ lọt thông tin dữ liệu từ các bạn trẻ, phụ huynh...

-Trong bối cảnh tội phạm liên kết chặt chẽ và sử dụng công nghệ cao như vậy, phía “phòng thủ” của chúng ta dường như vẫn còn khá lúng túng. Theo ông, đâu là điểm yếu lớn nhất của về phòng thủ của Việt Nam hiện nay?

Điểm yếu của chúng ta chính là sự rời rạc dữ liệu. Hiện tại, ngân hàng làm một kiểu, viễn thông làm một kiểu, và cơ quan chức năng làm một kiểu. Việt Nam thiếu một sự kết nối dữ liệu đồng bộ. Chống lừa đảo là phải liền mạch, xuyên suốt, vì công nghệ thay đổi liên tục và tội phạm lừa đảo cũng không nghỉ một ngày nào.

Thực tế là tội phạm mạng hoạt động không biên giới, không rào cản pháp lý, chúng đi rất nhanh; trong khi đó, chúng ta lại bị trói buộc bởi quá nhiều thủ tục hành chính.

Chẳng hạn, khi một người dân bị lừa tiền, họ gọi lên ngân hàng, nhưng ngân hàng lại yêu cầu ra công an phường xác minh. Thời gian đi lại làm giấy tờ mất nửa ngày, trong khi chỉ cần 5 - 10 phút là tiền trong tài khoản đã bị mất sạch. Đây là một “nút thắt” chết người.

Việt Nam cần xây dựng một mô hình như Singapore

-Thưa ông, vậy giải pháp ở Việt Nam nên là gì?

Chúng ta cần một Trung tâm Chống lừa đảo quốc gia, nơi tất cả các bên bao gồm Chính phủ, ngân hàng, công ty công nghệ (Google, Meta...), viễn thông, cả công và tư cùng ngồi lại để tìm ra giải pháp.

Thực tế, mô hình này Singapore đã làm cực kỳ thành công. Tại Singapore, họ kết nối dữ liệu giữa các bên, tạo ra cơ chế phản ứng nhanh. Đồng thời, chiến dịch nâng cao nhận thức của họ phủ sóng từ online đến offline, đi đâu người dân cũng thấy cảnh báo, quét QR là ra thông tin. Tỷ lệ bị lừa đảo ở Singapore giảm cực kỳ mạnh, vì ai cũng có nhận thức về chống lừa đảo, chậm lại để kiểm chứng thông tin.

Tại Việt Nam chúng ta, giải pháp kỹ thuật không thiếu. Điển hình là hệ thống Simo đang được Bộ Công an phối hợp với các ngân hàng triển khai. Đây là hệ thống cho phép khi người dùng nhập số tài khoản hoặc số điện thoại người nhận tiền. Nếu đó là tài khoản lừa đảo hoặc nghi ngờ, hệ thống sẽ cảnh báo ngay lập tức.

Dù rất hứa hẹn nhưng hiện tại ở Việt Nam mới chỉ có một vài đơn vị như MB, BIDV, MoMo áp dụng. Việt Nam có vài chục ngân hàng. Do đó, nếu chỉ vài ngân hàng tham gia thì không thể bảo vệ hết người dân được. Bởi càng nhiều dữ liệu được đóng góp vào kho chung thì lưới lọc sẽ càng hiệu quả.

Ngoài ra, Tổ chức Chống Lừa đảo của chúng tôi cũng có sẵn dữ liệu và sẵn sàng cung cấp. Tuy nhiên, rào cản về cơ chế, giấy tờ, niềm tin số khiến việc kết nối với các doanh nghiệp trong nước rất khó khăn. Ngược lại, chúng tôi làm việc với các đối tác như Google, Microsoft, Meta... lại cực kỳ dễ dàng. Họ tích hợp dữ liệu của chúng tôi thẳng vào trình duyệt, phần mềm diệt virus, giúp bảo vệ hàng triệu người dùng ngay lập tức mà không cần người dân phải cài thêm ứng dụng khác.

-Như ông chia sẻ, việc kết nối rất khó khăn, dù biết “dữ liệu là vàng”, rất quan trọng để phát triển kinh tế dữ liệu, nhưng vì sao các doanh nghiệp Việt Nam lại e ngại chia sẻ dữ liệu, thưa ông?

Vì doanh nghiệp sợ mất tài sản, sợ trách nhiệm và thiếu niềm tin số. Họ sợ chia sẻ ra thì mất lợi thế cạnh tranh, hoặc thậm chí vướng pháp lý nếu dữ liệu bị lộ lọt. Đây cũng là tâm lý chung dễ hiểu khi hành lang pháp lý chưa hoàn thiện.

Tuy nhiên, tôi kỳ vọng rất lớn vào Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và sự hợp nhất giữa Luật An toàn thông tin và Luật An ninh mạng có hiệu lực sắp tới (từ 1/7/2026). Khi luật chơi rõ ràng, trách nhiệm minh bạch, thì các bên sẽ dám “mở lòng”, sẵn sàng để kết nối với nhau hơn.

Kỹ sư Việt Nam cực kỳ giỏi, thuộc top đầu thế giới

-Như ông từng chia sẻ việc nâng cao năng lực AI và nhân lực chất lượng cao về công nghệ có vai trò quan trọng trong cuộc chiến chống lừa đảo hiện nay. Ông đánh giá thế nào về nhân lực và năng lực AI của Việt Nam hiện nay?

Về nhân lực, tôi khẳng định rằng kỹ sư Việt Nam cực kỳ giỏi, thuộc top đầu thế giới chứ không chỉ trong khu vực. Tôi có những người bạn Việt Nam và họ đang giữ vị trí quan trọng về kỹ thuật tại Google, Amazon và Microsoft. Tuy nhiên chúng ta đang bị “chảy máu chất xám” nghiêm trọng. Lý do đơn giản là do cơ chế đãi ngộ chưa đủ hấp dẫn.

Bạn tôi làm cho Amazon với mức lương gần 400.000 USD/năm (khoảng 10 tỷ đồng). Việt Nam làm sao trả nổi? Thú thực là khi thuê các bạn trẻ trong nhóm Chống Lừa đảo làm các dự án quốc tế như điều tra truy vết tội phạm cho Liên hợp quốc, tôi cũng phải trả lương cho họ là 90 triệu đồng/tháng để giữ chân nhân tài.

-Với cá nhân ông, chắc hẳn ông đã nhận được không ít lời mời làm việc từ nước ngoài? Tại sao ông vẫn chọn ở lại Việt Nam và sẵn sàng đối mặt với nhiều khó khăn, thử thách khi vận hành một dự án như Chống lừa đảo?

Tôi đã nhận được nhiều lời mời. Gần đây nhất là một công ty bảo mật Thái Lan thuộc top 1 trong khu vực mời tôi sang làm Giám đốc bảo mật với mức lương rất cao. Họ muốn tôi phải định cư bên đó, nhưng tôi từ chối ngay. Tôi đi Thái Lan hay các nước khác công tác thì được, đi vài ngày thì về, chứ bảo ở luôn thì tôi sợ (cười – PV). Tôi sợ nhất là tắc đường bên đó, đi 500 m mà mất tới 2 tiếng.

Tuy nhiên, lý do sâu xa giữ chân tôi là gia đình, người thân, bạn bè và tình yêu với Việt Nam. Tôi đã từng muốn kết thúc cuộc đời trong tù vì tuyệt vọng. Nhưng chính gia đình đã kéo tôi lại, nên giờ đây tôi chỉ muốn dành trọn tâm sức để cống hiến cho đất nước mình.

Xin cảm ơn ông đã chia sẻ!