Vụ 'phù phép' dữ liệu 168 trạm quan trắc môi trường: Bị can chỉ lỗ hổng của cơ quan quản lý

Thủ đoạn “làm đẹp” những con số

Theo thông tin từ Bộ Công an, Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (C05) đã chủ trì, phối hợp với Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra (C01) và công an nhiều địa phương, đồng loạt xác lập và đấu tranh 3 chuyên án lớn liên quan đến các hành vi vi phạm trong lắp đặt, vận hành và quản lý hệ thống quan trắc môi trường tự động, liên tục do một số doanh nghiệp lắp đặt trên phạm vi toàn quốc.

Từ kết quả điều tra, cơ quan công an đã khởi tố 74 bị can về 10 tội danh. Trong đó, nhiều bị can là lãnh đạo, cán bộ quản lý trong các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp lớn, như: Hoàng Văn Thức, cựu Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường); Trần Thị Minh Hương, Giám đốc Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc; Lê Việt Cường, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Nhiệt điện Quảng Ninh...

Kết quả điều tra bước đầu cho thấy, trong số 306 trạm quan trắc được kiểm tra trên toàn quốc, có tới 168 trạm bị can thiệp, chỉnh sửa dữ liệu, chiếm hơn 54,9%, con số cho thấy mức độ phổ biến, có hệ thống của hành vi vi phạm, cũng như thực trạng quản lý môi trường hiện nay.

Điển hình, các nhà máy nhiệt điện như Nhiệt điện Quảng Ninh, Nhiệt điện Hải Phòng, Nhiệt điện Thái Bình 2, cho đến các công ty nhôm, thép, các công ty môi trường là những công ty lớn phát ra khí thải, nước thải, nhưng các chỉ số về môi trường khi được truyền về cơ quan quản lý là Sở Nông nghiệp và Môi trường thì đều bị can thiệp chỉnh sửa từ “vượt ngưỡng” thành “trong ngưỡng cho phép”.

Đáng chú ý, những thiết bị quan trắc này được dán niêm phong, đồng thời có hệ thống camera để đảm bảo không ai có thể can thiệp nhưng đáng tiếc đó chỉ là lý thuyết. Qua lời khai của các bị can, có 2 cách để 'đụng tay': Can thiệp từ xa thông qua phần mềm, lợi dụng kết nối internet để truy cập hệ thống và chỉnh sửa thông số quan trắc theo ý muốn; Can thiệp trực tiếp bằng phương pháp thủ công, tác động vật lý vào hệ thống lấy mẫu, thiết bị phân tích tại trạm quan trắc nhằm làm sai lệch kết quả đo đạc.

Và tất nhiên, các cơ sở sản xuất, các nhà máy sẽ không dễ thực hiện hành vi nếu như không có sự giúp sức của các công ty cung cấp thiết bị về quan trắc môi trường. Họ xây dựng cả một quy trình dịch vụ ngầm, không chỉ bán thiết bị mà còn bán cả giải pháp để làm đẹp số liệu cho những doanh nghiệp có phát thải vượt quy chuẩn.

Điển hình, Công ty Nhiệt điện Quảng Ninh có 3 trạm quan trắc khí thải. Với thủ đoạn sử dụng phần mềm các đối tượng đã can thiệp giảm chỉ số đầu ra xuống còn 1/2 hoặc 1/3 để khi truyền dữ liệu về cơ quan quản lý sẽ luôn đạt ngưỡng.

Bị can Lê Việt Cường – Phó Tổng Giám đốc Công ty Nhiệt điện Quảng Ninh khai nhận, công ty đã thực hiện điều chỉnh nhân hệ số khí thải phát thải thật để đảm bảo thông số truyền về Sở Tài nguyên Môi trường đáp ứng theo tiêu chuẩn.

Cũng bị khởi tố trong vụ án, bị can Phạm Thanh Hùng – Phó Tổng Giám đốc Công ty Liên hợp khoa học, công nghệ, môi trường Biwase nói, kiểm soát quá trình không kỹ thì sẽ vượt và chắc chắn bị phạt. Khi bị đình chỉ hoạt động thì sẽ ảnh hưởng tới hoạt động của công ty, vì vậy bị can đã cho nhân viên liên hệ với Công ty Việt An để "xử lý" số liệu truyền về Sở Tài nguyên Môi trường lúc nào cũng không vượt.

Tất cả các thiết bị đo đều có thể chỉnh sửa

Nguyễn Hoài Thi - Giám đốc Công ty cổ phần Kỹ thuật môi trường Việt An, đơn vị cung cấp hệ thống quan trắc chiếm hơn 50% thị trường cả nước thừa nhận việc làm sai lệch số liệu đầu ra không khó, chỉ cần thay đổi cấu hình thiết bị phân tích hoặc can thiệp vào hệ thống truyền nhận dữ liệu.

“Tất cả các thiết bị đo trên thị trường đều có thể chỉnh sửa được bằng cách nhập một hệ số. Việc chỉnh sửa số liệu thì không khó. Tại vì các đơn vị mà cung cấp thiết bị như chúng tôi khi cung cấp thiết bị xong thì đều phải hướng dẫn cho khách, cho nhà máy. Còn chỉnh sửa hay không là việc nhà máy” – bị can Thi cho biết.

Nghiêm trọng là dù các đối tượng can thiệp trực tiếp vào hệ thống hút mẫu, thiết bị phân tích tại trạm quan trắc hay dùng thủ đoạn sử dụng phần mềm điều khiển từ xa thì đều rất dễ dàng qua mặt cơ quan quản lý.

Bị can Nguyễn Trịnh Tuấn – Trưởng Phòng nghiên cứu và phát triển, Công ty Minh Thành Group nói: “Tôi thấy các cơ quan quản lý hiện nay chưa có một bộ phận chuyên trách và hiểu một cách tường tận về những thiết bị điện tử hay ghi nhận dữ liệu hiện tại thì chúng tôi có thể dễ dàng truy cập vào thay đổi, can thiệp những thiết bị mà chính chúng tôi nghiên cứu ra”.

Đại tá Tống Như Sơn – Phó Chánh Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra (Bộ Công an) cho biết, nhiều trạm quan trắc không được dán tem niêm phong trên các cổng kết nối thiết bị, mật khẩu đáng lẽ là do Sở Nông nghiệp và Môi trường quản lý, nhưng đơn vị này cơ bản không quản lý mà để mặc cho các doanh nghiệp. Ngoài ra, hệ thống camera giám sát tại các trạm quan trắc không truyền về Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc đã hư hỏng.

Để các đối tượng không thể chỉnh sửa, không thể can thiệp thì quản lý, giám sát hệ thống quan trọng tự động do các công ty lắp đặt là vấn đề đặt ra đối với các cơ quan quản lý. Thế nhưng giám sát thì không phát huy được hiệu quả, còn chất lượng của những thiết bị quan trắc hiện nay không có một quy định nào về tiêu chuẩn chất lượng, các doanh nghiệp cứ thế tự sản xuất, tự mua rồi lắp đặt mà không ai kiểm soát.

Hiện lực lượng Công an đang tiếp tục rà soát toàn bộ các trạm quan trắc môi trường còn lại trên cả nước với mục tiêu là nâng cao hiệu quả kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường.