Ngư ông đắc lợi
Cuộc khủng hoảng dầu mỏ do chiến sự tại Trung Đông và việc đóng cửa eo biển Hormuz càng kéo dài, lợi thế càng nghiêng về phía Nga, tờ ABC News nhận định.
Xung đột vũ trang tại Trung Đông đã làm tê liệt các chuỗi cung ứng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu. Trong bối cảnh đó, giá năng lượng tăng phi mã đang củng cố khả năng thu lợi của Nga từ xuất khẩu năng lượng — nguồn tài chính huyết mạch giúp Điện Kremlin hồi phục sau nhiều năm khó khăn.
"Nga là bên hưởng lợi lớn nhất từ những biến động năng lượng liên quan đến chiến tranh," Simone Tagliapietra, chuyên gia năng lượng tại tổ chức tư vấn Bruegel, nhận định. "Giá dầu cao hơn đồng nghĩa với doanh thu chính phủ lớn hơn, từ đó tăng cường khả năng cho quốc phòng”.
Giá dầu thô Urals của Nga đã vọt lên mức 76 USD/thùng, tăng mạnh so với mức 40 USD hồi tháng 12 năm ngoái. Trong khi đó, các dòng dầu thô ngoài Nga còn cao hơn, vượt ngưỡng 100 USD/thùng. Sự gia tăng này chủ yếu do hầu hết lưu thông tàu dầu qua eo biển Hormuz đã bị gián đoạn hoàn toàn.
Tổng thống Nga Vladimir Putin thừa nhận giá dầu đang leo thang là hệ quả từ "hành động chống lại Iran" và các biện pháp hạn chế của phương Tây đối với dầu mỏ Nga.
Phát biểu trên truyền hình, ông Putin đã tận dụng cơ hội để quảng bá Nga như một nhà cung cấp dầu mỏ thay thế, đồng thời đưa ra lời răn đe đối với EU:
"Nga đã, đang và sẽ luôn là nhà cung cấp nguồn năng lượng tin cậy cho tất cả các đối tác. Có lẽ, việc chúng tôi ngừng cung cấp khí đốt cho thị trường châu Âu và rời đi ngay lúc này sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn."
Mức độ thúc đẩy kinh tế của Nga từ doanh thu dầu khí sẽ phụ thuộc lớn vào việc eo biển Hormuz bị đóng cửa trong bao lâu.
Alexandra Prokopenko, chuyên gia về kinh tế Nga tại Trung tâm Carnegie Nga-Âu Á, nhận định kịch bản này sẽ mang lại "sự cứu cánh về tài khóa" cho Nga. Thậm chí, nếu tình trạng đóng cửa kéo dài hơn nữa, giá dầu có thể chạm mốc 108 USD/thùng, mang lại "nguồn lợi nhuận khổng lồ chưa từng thấy" cho Moscow.
Đã thấy nhớ chúng tôi chưa?
Với tình hình hiện tại, tờ New York Times ví von Điện Kremlin đang đặt ra một câu hỏi cho các quốc gia châu Âu vốn từng quay lưng với năng lượng của mình: “Bây giờ các vị đã thấy nhớ chúng tôi chưa?”
Kể từ năm 2022, nỗ lực loại bỏ năng lượng Nga của châu Âu đã cắt giảm mạnh mẽ — dù chưa hoàn toàn — sự phụ thuộc vào Moscow. Năm ngoái, EU nhập khẩu khoảng 13% khí đốt và 3% dầu từ Nga, giảm đáng kể so với mức 45% khí đốt và 27% dầu của năm 2021. Các quốc gia châu Âu đã chuyển hướng sang các nhà cung cấp khác, bao gồm cả Mỹ — quốc gia hiện là nhà sản xuất dầu khí toàn cầu lớn hơn cả Nga.
“Cuộc khủng hoảng ở Trung Đông tại một số nơi đang dẫn đến những câu hỏi về Nga — liệu có nên quay lại với Nga hay không,” Fatih Birol, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), phát biểu tại Brussels.
Tại châu Á, Ấn Độ đã quay lại mua dầu Nga sau khi nhận được sự miễn trừ 30 ngày từ chính quyền Trump — bên vốn đã gây áp lực buộc các quan chức Ấn Độ ngừng mua dầu thô của Moscow trong nhiều tháng.
“Quay lại rồi sao?” kênh RT của Nga tại Ấn Độ đưa ra một bình luận trên mạng xã hội.
Trong bài đăng của mình, Kirill Dmitriev, đặc phái viên của ông Putin về đầu tư nước ngoài, viết rằng thế giới giờ đây nhận ra Nga là “nhà cung cấp năng lượng không thể thiếu”.
Tình hình hiện tại cũng làm chao đảo một cường quốc lớn khác là Trung Quốc.
“Iran cộng với Venezuela chiếm khoảng 17% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc,” Alexander Gabuev, giám đốc Trung tâm Carnegie Nga-Âu Á tại Berlin cho biết. “Lượng thiếu hụt này phải được bù đắp từ đâu đó, và nơi đó chính là Nga.”
Ông Gabuev cho rằng sự gián đoạn này có thể khiến Trung Quốc xem xét lại sự do dự bấy lâu nay đối với dự án đường ống khí đốt Sức mạnh Siberia 2 (Power of Siberia 2). Nga đã khao khát triển khai dự án này trong nhiều năm, nhưng Trung Quốc liên tục trì hoãn do cho rằng nguồn khí đốt từ Trung Đông và các đường ống hiện có là đủ. “Tất cả những giả định đó giờ đây có thể sẽ phải thay đổi,” ông Gabuev nói.
Ngành công nghiệp dầu mỏ của Nga đáng nể cỡ nào?
Nga là "vị vua" không thể phủ nhận trên thị trường năng lượng toàn cầu. Quốc gia này luôn nằm trong nhóm ba nhà sản xuất dầu thô lớn nhất thế giới, cạnh tranh trực tiếp vị trí dẫn đầu với Saudi Arabia và Mỹ. Nền kinh tế Nga phụ thuộc lớn vào nguồn thu từ dầu mỏ và khí đốt tự nhiên - những lĩnh vực đóng góp tới 45% ngân sách liên bang của nước này vào năm 2021.
Năm 2021, sản lượng dầu thô và condensate của Nga đạt 10,5 triệu thùng/ngày, chiếm 14% tổng nguồn cung toàn cầu. Dù các cơ sở sản xuất dầu khí rải rác khắp cả nước, nhưng phần lớn các mỏ tập trung tại khu vực Tây và Đông Siberia. Cũng trong năm này, Nga đã xuất khẩu khoảng 4,7 triệu thùng dầu thô mỗi ngày tới các quốc gia trên toàn thế giới. Trong đó, Trung Quốc là khách hàng lớn nhất (nhập khẩu 1,6 triệu), tuy nhiên Nga vẫn duy trì khối lượng xuất khẩu đáng kể sang châu Âu với 2,4 triệu.
Nga sản xuất nhiều loại dầu thô khác nhau, nhưng dòng dầu xuất khẩu chủ lực là Urals.
Dù ngành dầu mỏ Nga đã trải qua giai đoạn hợp nhất trong những năm gần đây, thị trường vẫn ghi nhận sự hiện diện của nhiều "ông lớn". Rosneft, tập đoàn thuộc sở hữu nhà nước, là nhà sản xuất dầu lớn nhất. Theo sau là LUKOIL, công ty dầu mỏ tư nhân lớn nhất quốc gia. Các đơn vị khác như Gazprom Neft, Surgutneftegaz, Tatneft và Russneft cũng nắm giữ các tài sản sản xuất và lọc dầu đáng kể.
Nga sở hữu mạng lưới đường ống xuất khẩu dầu thô sâu rộng, cho phép vận chuyển khối lượng lớn trực tiếp đến cả châu Âu và châu Á. Hệ thống đường ống Druzhba dài khoảng 5.500 km – mạng lưới đường ống dài nhất thế giới – vận chuyển 750.000 bpd dầu thô trực tiếp đến các nhà máy lọc dầu ở Đông và Trung Âu.
Năm 2012, Nga đưa vào vận hành đường ống ESPO dài 4.740 km với công suất 1,6 triệu thùng/ngày, đưa dầu thô trực tiếp đến các thị trường châu Á như Trung Quốc và Nhật Bản.
Đây là một phần trong chiến lược xoay trục năng lượng sang châu Á của Nga, nhằm giảm bớt sự phụ thuộc xuất khẩu vào châu Âu và tận dụng nhu cầu dầu thô đang tăng trưởng tại khu vực này. Ngoài ra, Nga còn vận chuyển dầu bằng tàu chuyên dụng từ các cảng phía Tây Bắc như Ust-Luga và Primorsk, cảng Novorossiysk ở Biển Đen và Kozmino ở Viễn Đông. Song song đó, dầu thô cũng được xuất khẩu qua đường sắt.
Về năng lực hạ nguồn, Nga có công suất lọc dầu ước tính 6,9 triệu bpd, sản xuất lượng lớn các sản phẩm dầu mỏ như xăng và diesel. Trong thập kỷ qua, các công ty Nga đã đầu tư mạnh mẽ vào năng lực lọc dầu sơ cấp và thứ cấp để tận dụng các ưu đãi thuế từ chính phủ cũng như nhu cầu diesel ngày càng tăng trên thế giới.
Nhờ đó, Nga đã chuyển đổi phần lớn sản lượng nhiên liệu động cơ sang tiêu chuẩn Euro 5 (10 ppm). Chiến lược năng lượng của Nga ưu tiên tự chủ về xăng, nên lượng xuất khẩu mặt hàng này thường rất thấp. Ngược lại, các nhà máy lọc dầu Nga sản xuất lượng diesel gấp đôi nhu cầu nội địa và thường xuất khẩu một nửa sản lượng hàng năm, phần lớn sang châu Âu.
Ngoài ra, Nga còn là nhà xuất khẩu lớn dầu gasoil chân không (VGO) và dầu nhiên liệu nặng (HFO).
Nga là nhà sản xuất khí đốt tự nhiên lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Hoa Kỳ, nhưng lại sở hữu trữ lượng khí đốt lớn nhất hành tinh. Xét về xuất khẩu, Nga giữ vị trí quán quân toàn cầu. Năm 2021, quốc gia này sản xuất 762 tỷ mét khối (bcm) khí tiết tự nhiên và xuất khẩu khoảng 210 bcm qua đường ống.
Gazprom và Novatek là hai nhà sản xuất khí đốt chính, dù nhiều công ty dầu mỏ khác như Rosneft cũng vận hành các cơ sở sản xuất khí. Gazprom, tập đoàn quốc doanh, vẫn là nhà sản xuất lớn nhất dù thị phần đã sụt giảm trong thập kỷ qua khi Novatek và Rosneft mở rộng công suất. Tuy nhiên, Gazprom vẫn chiếm tới 68% sản lượng khí đốt của Nga vào năm 2021.
Nga sở hữu mạng lưới đường ống xuất khẩu khí đốt chằng chịt, thông qua các tuyến quá cảnh qua Belarus, Ukraine và các đường ống trực tiếp vào châu Âu như Nord Stream (Dòng chảy Phương Bắc), Blue Stream và TurkStream.
Dù Nga đã hoàn tất đường ống Nord Stream II vào năm 2021, Chính phủ Đức đã quyết định dừng cấp phép chứng nhận sau khi Nga triển khai chiến dịch quân sự tại Ukraine. Năm 2021, khí đốt của Nga chiếm 45% lượng nhập khẩu và gần 40% tổng nhu cầu của Liên minh châu Âu (EU). Tỷ lệ này liên tục tăng trong những năm gần đây do sản lượng khai thác nội địa của châu Âu sụt giảm. Đức, Thổ Nhĩ Kỳ và Ý hiện là những khách hàng nhập khẩu khí đốt Nga lớn nhất.
Vào cuối năm 2019, Nga đã khai thông "huyết mạch" xuất khẩu khí đốt sang phía Đông với đường ống Sức mạnh Siberia (Power of Siberia) dài khoảng 3.000 km, công suất 38 bcm, nhằm kết nối các mỏ ở Viễn Đông trực tiếp với Trung Quốc. Năm 2021, Gazprom đã xuất khẩu hơn 10 bcm qua tuyến này và dự kiến sẽ tăng dần lên mức 38 bcm trong những năm tới. Nga cũng đang lên kế hoạch phát triển đường ống Sức mạnh Siberia-2 với công suất 50 bcm/năm để cung cấp khí đốt từ các mỏ Tây Siberia cho Trung Quốc.
Thêm vào đó, Nga đang ráo riết mở rộng năng lực sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) để cạnh tranh với sự bành trướng của Mỹ, Úc và Qatar. Năm 2021, chính phủ Nga đã công bố kế hoạch phát triển LNG dài hạn, mục tiêu đạt 110-190 bcm/năm vào năm 2025. Cũng trong năm 2021, Nga xuất khẩu 40 bcm LNG, trở thành nhà xuất khẩu LNG lớn thứ tư thế giới, chiếm khoảng 8% nguồn cung toàn cầu.
Trong những năm gần đây, Bắc Cực trở thành trọng tâm chiến lược để Nga gia tăng sản lượng dầu khí, bù đắp cho sự sụt giảm tại các mỏ cũ. Khu vực này đóng góp hơn 80% sản lượng khí đốt và khoảng 20% sản lượng dầu thô của cả nước.
Mặc dù biến đổi khí hậu đe dọa các khoản đầu tư trong tương lai, nhưng nó cũng mở ra cơ hội cho Nga tiếp cận các tuyến hàng hải Bắc Cực, tạo sự linh hoạt tối đa cho việc vận chuyển nhiên liệu hóa thạch bằng đường biển, đặc biệt là sang thị trường châu Á.