Thế giới đã thay đổi một cách căn bản và mang tính thời đại trong những năm vừa qua. Đây là một quá trình mà cá nhân tôi cho rằng đã bắt đầu gần một thập kỷ qua, kể từ thời Trump 1.0 cho đến hiện tại. Nhưng riêng 2025, với sự trở lại của ông Trump, thì có lẽ đây là tác nhân làm thay đổi lớn nhất, toàn diện nhất và trên bình diện toàn cầu cả về chính trị, an ninh, kinh tế thế giới.
Thay đổi mang tính cấu trúc
Thứ nhất, thế giới đang đã và đang có những thay đổi mang tính thời đại, mang tính cấu trúc, vừa là một thời kỳ mang tính bất ổn và khó lường.
Có lẽ lớn nhất là thay đổi so sánh tương quan lực lượng và trong đó cạnh tranh giữa các nước lớn trở thành cạnh tranh chiến lược và cục diện địa chiến lược trên thế giới thay đổi rất lớn mà trong đó cặp quan hệ Mỹ - Trung là cặp quan hệ quan trọng nhất.
Điểm thứ hai là kinh tế thế giới thì từ chỗ dựa trên toàn cầu hóa, tự do thương mại thì nay trở nên đứt gãy và phân mảnh, mặc dù tính tùy thuộc vẫn còn, thể hiện rõ nhất là trong việc ứng phó với dịch bệnh cho đến cạnh tranh nước lớn hay những cuộc khủng hoảng ở các khu vực.
Thứ ba là sự phát triển đột phá của khoa học công nghệ và thông tin, đặc biệt là là trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, chất bán dẫn...
Tất cả những điểm này đã thay đổi những câu chuyện liên quan đến quản trị ở trên tất cả các cấp từ doanh nghiệp cho đến quốc gia, khu vực và toàn cầu. Bên cạnh đó là các thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, nước biển dâng, dịch bệnh… ngày càng trở nên cấp bách và thậm chí trí là đe dọa đến môi trường sinh tồn của con người.
Cạnh tranh nước lớn trở thành cạnh tranh chiến lược
Về cục diện thế giới, đặc biệt trong cạnh tranh nước lớn đã có thay đổi rất lớn. Nếu chúng ta nhìn lại thì so sánh lực lượng giữa Mỹ và thế giới thì Mỹ vẫn là nước mạnh nhất nhưng khoảng cách của Mỹ với thế giới đang bị thu hẹp lại, đặc biệt là với sự vươn lên của Trung Quốc.
Trung Quốc từ 2012 đã bỏ giấu mình chờ thời và muốn vươn ra vừa xây dựng sức mạnh kinh tế, sức mạnh quân sự, vừa xây dựng những khu vực ảnh hưởng của mình, thông qua rất nhiều những sáng kiến toàn cầu như là BRI, sáng kiến an ninh toàn cầu (GSI), sáng kiến quản trị toàn cầu (GGI)...
Kể từ sau khi Liên Xô sụp đổ, Mỹ vươn lên vị trí độc tôn cho đến giai đoạn khủng hoảng kinh tế ở Bắc Mỹ vào những năm 2007 - 2008. Ngay sau đó cạnh tranh giữa các nước lớn diễn biến theo những hình thái khác nhau mà điểm nổi bật nhất là sự vươn lên của Trung Quốc từ đầu những năm 2012 để có vai trò toàn cầu. Trong khi nước Mỹ vẫn tìm cách để duy trì vai trò và trật tự của mình.
Không gian độc tôn của Mỹ đang thu hẹp lại so với trước đây và nước Mỹ từ 2010 cho đến nay cũng đang loay hoay tìm cách để giữ được vị trí độc tôn cũng như vai trò lãnh đạo thế giới. Dưới thời ông Obama, nước Mỹ chuyển sang tái cân bằng, thời kỳ ông Trump 1.0 là Nước Mỹ trên hết và nhiệm kỳ của ông Biden là thúc đẩy hệ giá trị, dựa trên đồng minh phương Tây và cạnh tranh với Trung Quốc.
Có rất nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chúng ta đang bước vào cuộc chiến tranh Lạnh 2.0. Nhưng cá nhân tôi thì vẫn duy trì quan điểm là cạnh tranh nước lớn hiện nay có đặc thù riêng và không phải là một cuộc Chiến tranh Lạnh mới.
Điểm quan trọng nhất là cuộc Chiến tranh Lạnh 1.0 giữa Mỹ và Liên Xô là sự cọ sát giữa hai hệ thống và hai hệ thống này biệt lập đối với nhau và tìm cách phủ nhận nhau. Trong khi cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung hiện tại là câu chuyện là hai bên muốn tìm cách duy trì được những vị thế toàn cầu của mình, lợi ích của mình nhưng không nhằm triệt tiêu nhau. Và thêm nữa sự cạnh tranh trong bối cảnh là không phải phân chia thành hai hệ thống riêng biệt mà chỉ lấn nhau ở các khu vực ảnh hưởng và tìm cách là duy trì lợi ích cao nhất của mình.
Sự trở lại của ông Trump
Năm 2025, có lẽ sự trở lại của ông Trump với chính quyền Trump 2.0 và những điều chỉnh của Mỹ là tác nhân lớn nhất tác động sâu sắc đến mọi mặt và mọi nơi trên thế giới.
Nước Mỹ nhận diện lại chính mình bằng Chủ thuyết MAGA - Nước Mỹ vĩ đại trở lại, nước Mỹ phải lấy lại sức mạnh của mình. Sức mạnh này bao gồm phát triển kinh tế và công nghiệp - là cơ sở của nền tảng sức mạnh Mỹ; phát triển về quân sự, liên tục đẩy mạnh và gia tăng ngân sách quốc phòng. Trong đó, lần đầu tiên Mỹ chi 1000 tỷ cho ngân sách quốc phòng, phát triển về cả về công nghệ và cơ sở hạ tầng cho quốc phòng để không bị phụ thuộc vào bên ngoài. Đồng thời, duy trì lợi thế hàng đầu về những công nghệ lõi. Ba điểm này là thứ mà Mỹ đang tập trung vào.
Nhưng đồng thời dưới thời ông Trump thì nước Mỹ cũng thay đổi hệ giá trị. Những câu chuyện liên quan đến dân chủ, nhân quyền, liên quan đến bình đẳng giới, liên quan đến biến đổi khí hậu trong lòng nước Mỹ cũng thay đổi.
Bên cạnh đó, dưới thời Trump 2.0, trong quan hệ đối ngoại thì tư duy Nước Mỹ trên hết là một tư duy rất khác. Nếu chúng ta nhìn lại từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến nay, trong suốt một quá trình kể cả trong 10 năm qua khi nước Mỹ điều chỉnh chính sách trong cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc thì Mỹ luôn luôn dựa trên quan hệ với các đối tác và đồng minh. Nhưng với Nước Mỹ trên hết của ông Trump thì Mỹ đã tái xác định lại lợi ích của mình, lợi ích nước Mỹ là trên hết và những giá trị trong đó bao gồm cả dân chủ nhân quyền cũng bị điều chỉnh đi và ở vai trò thứ yếu.
Trong quan hệ với thế giới thì ông Trump tìm cách phát huy tối đa sức mạnh so sánh tương đối của nước Mỹ với từng quốc gia khác thay vì là tập hợp lượng đồng minh và trong quan hệ đồng minh thì cũng mang tính thực dụng nhiều hơn. Trong quan hệ với đối thủ, nước Mỹ cũng không nhìn nhận đối thủ quá nhiều vào hệ giá trị và hệ tư tưởng mà dựa nhiều hơn về lợi ích.
Nên trong 1 năm vừa qua là cách tiếp cận của ông Trump đối với thế giới, với lợi ích nước Mỹ và cách triển khai cũng rất khác.
Thứ nhất là đưa sản xuất trở lại nước Mỹ. Trên thực tế không phải ngành nào nước Mỹ cũng đưa trở lại nhưng một số ngành công nghiệp liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế và an ninh nước Mỹ như công nghệ bán dẫn, công nghiệp dầu khí… thì ông Trump muốn đưa trở lại Mỹ.
Thứ hai là câu chuyện đánh thuế để tạo ra sự bình đẳng trong quan hệ.
Năm 2025, trước việc áp đặt thuế quan của ông Trump, tất cả các nước đều phải tìm cách không làm đứt gãy chuỗi cung ứng của mình với nền kinh tế Mỹ. Như vậy thuế quan vừa tạo ra thế mới cho nước Mỹ nhưng nhưng cũng tạo ra những bất ổn trong phân tách kinh tế, phân tách chuỗi cung ứng của thế giới.
Tiếp theo là xử lý một loạt những cuộc khủng hoảng ở trên thế giới. Nhưng nổi bật nhất là xung đột ở Ukraine, Venezuela và Trung Đông.
Trong xung đột ở Ukraine có quan hệ tam giác Mỹ - Trung - Nga cộng với quan hệ Mỹ và châu Âu. Trong xử lý vấn đề Ukraine thì có lẽ ông Trump đặt lợi ích nước Mỹ trong câu chuyện cài đặt lại quan hệ của Mỹ với các nước lớn trong tam giác Mỹ - Trung - Nga. So với thời ông Biden và Obama vẫn coi Nga là đối thủ chiến lược, ông Trump coi đây là một quan hệ tách ra khỏi Trung Quốc để tạo thêm sức mạnh của Mỹ trong tam giác Mỹ - Trung - Nga.
Còn trong quan hệ với châu Âu, ông Trump cho rằng hai bên vẫn cần nhau nhưng phải trên cơ sở chia sẻ trách nhiệm và nước Mỹ sẽ không còn bao cấp cho an ninh của châu Âu theo cách cũ.
Cuộc khủng hoảng thứ hai là loạt cuộc khủng hoảng ở Trung Đông: Israel với những lực lượng được coi là thân Iran và vấn đề hòa bình ở Trung Đông. Hòa bình ở Trung Đông giờ là dựa trên tương quan lợi ích mới giữa các quốc gia trong khu vực với vai trò cầm trịch của nước Mỹ, khác hẳn với trước đây là dựa trên khuôn khổ LHQ. Việc thành lập hội đồng hòa bình của ông Trump thể hiện rất rõ việc các nước trong khu vực sẽ quyết định hình thái quan hệ trong khu vực như thế nào và trọng tài là nước Mỹ.
Câu chuyện thứ ba là câu chuyện ở Mỹ Latinh. Chiến lược an ninh quốc gia Mỹ đã đề cao ưu tiên hàng đầu là khu vực Mỹ Latinh như là vùng ngay sát sườn đối với an ninh của nước Mỹ và không để cho các đối thủ xâm nhập.
Từ đầu năm với câu chuyện kênh đào Panama, Mỹ cũng đã “ép” để ảnh hưởng của Trung Quốc tại đây kém đi.
Bên cạnh đó, sự can dự của Mỹ ở Venezuela cũng phải được phân tích rất nhiều. Một là việc này nằm trong ý muốn thâu tóm nguồn dầu ở Venezuela. Thứ hai nữa là tìm cách loại bỏ ảnh hưởng của Trung Quốc và Nga ở Venezuela. Thứ ba, Mỹ can dự vào Venezuela nhưng có giới hạn và đạt được mục tiêu có giới hạn của mình mà không bị sa lầy. Nước Mỹ cũng rất giới hạn mục tiêu của mình: chỉ hướng vào nhằm thay đổi thái độ và chính sách đối với nước Mỹ của chính quyền ở Venezuela.
Nước Mỹ lâu nay từ sau chiến tranh thế giới thứ 2 đến nay kết hợp cả sức mạnh kinh tế lẫn sức mạnh quân sự để áp đặt các điều kiện của mình lên với thế giới. Nhưng ông Trump ưu tiên sử dụng biện pháp kinh tế nhưng cũng đi cùng với đó là sẵn sàng sử dụng quân sự ở mức giới hạn. Mức giới hạn này tùy thuộc hoàn cảnh cụ thể của từng cuộc khủng hoảng.
Không phải quốc gia nào Mỹ muốn can thiệp cũng được bởi liên quan đến tính tự chủ của từng quốc gia, sức mạnh nội sinh, đoàn kết bên trong lòng quốc gia đó.
Không gian cho nước nhỏ
Năm 2025, kinh tế, chính trị, an ninh của thế giới đều có các yếu tố bất ổn. Tác nhân của sự bất ổn đó bao gồm cả những thay đổi mang tính hệ thống trong những năm vừa qua đồng thời có tác nhân trực tiếp đó là sự thay đổi chính quyền của Mỹ với những điều chỉnh rất mạnh mẽ của chính sách đối nội và đối ngoại.
Rủi ro và khó lường gia tăng thì quan hệ thế giới sẽ tiếp tục bất ổn trong một thời gian rất dài nữa, trong đó tính thực dụng và tính đơn phương sẽ còn gia tăng hơn. Nhưng đồng thời điều đó không có nghĩa là không có không gian cho cho các nước khác, đặc biệt là những nước nhỏ hơn có thể phát huy độc lập tự chủ, đa dạng hóa và thúc đẩy hợp tác với tất cả các quốc gia.
Nước Mỹ có thể thay đổi rất bất ngờ, rất khó lường trong thời kỳ Trump 2.0, trong đó có dấu hiệu là nước Mỹ ngày càng trở lại bên trong, ngày càng bảo hộ, ngày càng thực dụng hơn. Vì vậy, nhiều nước đang áp dụng những biện pháp dài dài hạn hơn chứ không phải chỉ để “chiều” Mỹ.
Thứ nhất là câu chuyện tự chủ chiến lược, ngay cả các nước châu Âu đều phải tìm cách là nâng cao năng lực của bản thân mình lên. Còn những nước ở khu vực khác trong đó có Đông Nam Á đều nhấn mạnh là phải tự lực tự cường về cả kinh tế và quốc phòng.
Thứ hai là đa dạng hóa bởi vì nền kinh tế của các nước phụ thuộc quá lớn vào Mỹ và Trung Quốc. Cho nên trong nhiều năm qua kể từ Trump 1.0, các nước đã tìm cách đa dạng hóa.
Đáng chú ý nhất là câu chuyện cảnh giác và tránh bị rơi vào bẫy cường quyền của các nước lớn, tăng cường hợp tác với những nước trong khu vực để tạo ra không gian chiến lược phù hợp.