Điện mặt trời giá rẻ làm thay đổi châu Phi

Tốc độ phát triển đáng kinh ngạc

Câu chuyện của bác sĩ nha khoa Ismet Booley ở Cape Town, Nam Phi, là một ví dụ. Vài năm trước, khi điện bị cắt thường xuyên, phòng khám của ông gần như tê liệt khi không thể chụp X-quang, không thể trám răng...

Lúc này, điện mặt trời không còn là lựa chọn “xanh” mang tính biểu tượng mà trở thành điều kiện để tiếp tục làm việc. Nhờ các tấm pin và pin lưu trữ có giá ngày càng rẻ, ông Booley và nhiều người dân Nam Phi khác đã tự tạo ra điện cho mình. Công việc ổn định hơn, chi phí kéo giảm và nỗi lo mất điện dần được loại bỏ.

Chỉ trong vài năm, điện mặt trời từ gần như bằng 0 vào năm 2019 giờ chiếm khoảng 10% tổng công suất phát điện của Nam Phi. Các nhà máy, trung tâm thương mại, hầm mỏ, xưởng rượu vang, bệnh viện, phòng khám… đều lắp đặt hệ thống riêng để bảo đảm nguồn điện ổn định. Ông Joel Nana, quản lý dự án của Sustainable Energy Africa - tổ chức có trụ sở tại Cape Town, gọi đây là “phong trào từ dưới lên”, xuất phát từ nhu cầu thực tế trước một hệ thống điện đắt đỏ, thiếu tin cậy.

Lý do chính khiến điện mặt trời trở nên phổ biến như vậy nằm ở giá thành. Các tấm pin và pin lưu trữ do Trung Quốc sản xuất đã giảm giá mạnh, đến mức được nhiều người mô tả là “chạm đáy”, trong khi ở Mỹ và châu Âu, các rào cản thuế quan phần nào hạn chế dòng hàng này.

Không chỉ Nam Phi, Sierra Leone nhập khẩu lượng thiết bị sản xuất điện mặt trời tương đương hơn một nửa tổng công suất phát điện hiện tại của mình, còn Chad là gần một nửa. Điều này cho thấy quy mô và tốc độ lan tỏa của sự chuyển dịch năng lượng đang diễn ra trên toàn lục địa.

Với Trung Quốc, việc xuất khẩu ồ ạt thiết bị năng lượng tái tạo giúp nước này mở rộng thị trường, gia tăng ảnh hưởng kinh tế và địa chính trị. Các công ty của Trung Quốc vừa bán pin mặt trời, vừa tham gia xây dựng các trang trại điện mặt trời quy mô lớn và đấu thầu những dự án hạ tầng quan trọng như lưới truyền tải điện. Trong bối cảnh nhiều quốc gia châu Phi thiếu vốn để đầu tư ban đầu, việc có những đối tác sẵn sàng bỏ tiền xây dựng rồi vận hành đã trở thành một lựa chọn hấp dẫn, dù đi kèm những câu hỏi về an ninh và lợi ích dài hạn.

Thách thức mô hình năng lượng cũ

Sự thay đổi này không chỉ giúp duy trì sinh hoạt và sản xuất, mà còn ảnh hưởng tới những mô hình năng lượng và kinh tế đã tồn tại hàng chục năm. Ở Nam Phi, sự phát triển của điện mặt trời đang đặt Công ty điện lực nhà nước Eskom vào tình thế khó khăn. Khi những khách hàng khá giả nhất rời bỏ lưới điện truyền thống, Eskom càng thiếu tiền để duy trì và nâng cấp hệ thống cũ kỹ.

Từ đó, công ty buộc phải tăng giá và điều này lại càng thúc đẩy nhiều người chuyển sang điện mặt trời hơn. Vòng tròn luẩn quẩn này được gọi là “vòng xoáy tử thần” của Eskom. Trước thực tế đó, công ty buộc phải nới lỏng quy định, cho phép người dân bán điện lên lưới điện, áp dụng phí kết nối cố định và lên kế hoạch phát triển các dự án điện mặt trời của riêng mình.

Tuy nhiên, sự chuyển dịch sang điện mặt trời không phải là lời giải cho mọi vấn đề. Một trong những thách thức lớn nhất là việc làm. Dù việc lắp đặt tạo ra công ăn việc làm tại chỗ, phần lớn giá trị gia tăng vẫn nằm ở khâu sản xuất, vốn tập trung ở Trung Quốc. Việc thiếu các chính sách thúc đẩy sản xuất trong nước khiến các nước châu Phi đứng trước lựa chọn khó khăn, đó là hoặc chấp nhận giá rẻ để có điện, hoặc tăng chi phí để xây dựng ngành công nghiệp nội địa.

Những hộ gia đình và doanh nghiệp sẵn vốn có thể nhanh chóng lắp đặt hệ thống riêng, hóa đơn điện giảm mạnh và mức độ an toàn về năng lượng được tăng cường. Trong khi đó, những người nghèo nhất vẫn phụ thuộc vào lưới điện không ổn định vì không đủ tiền mua thiết bị hay tiếp cận tín dụng.

Ở các khu thu nhập thấp, chỉ một số ít doanh nghiệp nhờ sự hỗ trợ từ bên ngoài mới có thể dùng điện mặt trời và công suất thường không đủ cho nhu cầu sản xuất. Điều này cho thấy điện mặt trời, dù rẻ hơn trước rất nhiều, vẫn chưa hoàn toàn giải quyết được bài toán công bằng năng lượng.