Tiêm kích Mỹ liên tiếp bị bắn hạ
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) – đơn vị phụ trách các hoạt động quân sự của Washington tại Trung Đông – xác nhận ba tiêm kích F-15E Strike Eagle đã liên tiếp bị hệ thống phòng không Kuwait bắn nhầm hôm 2/3, buộc các phi công phải kích hoạt ghế phóng thoát hiểm.
CENTCOM cho biết phía Kuwait đã thừa nhận sự cố và bày tỏ cảm kích trước sự hợp tác của nước này trong chiến dịch đang diễn ra, đồng thời thông báo một cuộc điều tra đang được tiến hành.
Theo ước tính, giá xuất xưởng của mỗi chiếc F-15E vào năm 1998 vào khoảng 31 triệu USD, tương đương gần 62 triệu USD theo giá hiện nay, chưa tính chi phí vũ khí trang bị.
Trong khi đó, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã bắn rơi một máy bay Mỹ tại Kuwait. Song, ông Jeffrey Fischer – cựu đại tá Không quân Mỹ – nhận định khả năng này gần như không xảy ra.
Ông cho rằng nếu là mục tiêu cỡ lớn như máy bay cảnh báo sớm thì có thể bị đánh trúng, còn tiêm kích thì khó hơn nhiều.
Khoảnh khắc F-15 Mỹ 'bị đồng đội bắn nhầm'
Lý do khiến chuyên gia cũng lắc đầu
Theo thông tin sơ bộ, vào thời điểm xảy ra sự việc, 3 chiếc F-15E đang tham gia đánh chặn UAV và tên lửa hành trình Iran, tạo điều kiện để hệ thống phòng không Kuwait tập trung xử lý các tên lửa đạn đạo.
Tuy nhiên, ông Stephen Bryen – cựu quan chức quốc phòng Mỹ – cho rằng phòng không Kuwait vẫn khai hỏa với cả UAV lẫn tên lửa, cho thấy sự phối hợp giữa hai bên có thể chưa thực sự nhịp nhàng.
Kuwait sở hữu mạng lưới phòng không đa tầng, từ tầm ngắn đến tầm xa, trong đó mạnh nhất là hệ thống Patriot do Mỹ phát triển.
Dẫu vậy, Patriot có hạn chế là chỉ đánh chặn hiệu quả tên lửa đạn đạo ở giai đoạn cuối quỹ đạo, khi mục tiêu đã ở độ cao tương đối thấp – cũng chính là khu vực hoạt động của các tiêm kích F-15E.
Để phòng tránh nguy cơ bắn nhầm, các lực lượng quân sự đều trang bị hệ thống nhận diện địch – ta (IFF). Thiết bị này truyền và tiếp nhận tín hiệu mã hóa, giúp xác định đâu là mục tiêu thân thiện, đâu là đối phương.
Tiêm kích F-15E của Mỹ. Ảnh: Wiki
Nhiều khả năng mạng phòng không Kuwait được liên kết với trung tâm điều hành IFF của CENTCOM đặt tại Qatar. Máy bay Mỹ thường không hoạt động trong không phận do đồng minh kiểm soát nếu các tổ hợp phòng không tại đó chưa được cập nhật mã nhận diện tương thích.
Ông Bryen cho biết Kuwait đã triển khai chương trình nâng cấp đáng kể đối với hệ thống IFF của Patriot, bao gồm cả phần mềm lẫn phần cứng. Dù việc nâng cấp chưa hoàn tất, cấu hình hiện tại cùng những cải tiến đã áp dụng lẽ ra vẫn đủ khả năng ngăn chặn tình huống bắn nhầm.
Một số chuyên gia phương Tây cũng đặt giả thiết rằng tác chiến điện tử của Iran có thể đã gây ảnh hưởng tới mạng IFF tại Kuwait. Ít nhất ba tổ hợp gây nhiễu của Iran được cho là đang hoạt động khi sự cố xảy ra.
Trong số đó có Cobra V8 gắn trên xe tải với tầm hoạt động khoảng 250 km, chuyên chế áp radar đường không và tín hiệu vệ tinh, thường triển khai gần khu vực ven biển như Bandar Abbas. Hai hệ thống khác gồm Sayyad-4 – có khả năng gây nhiễu tín hiệu định vị nước ngoài – và Avtobaza-M – chuyên làm gián đoạn liên lạc giữa các máy bay.
Tuy nhiên, cả ba hệ thống này đều cách xa vị trí xảy ra sự cố, riêng Bandar Abbas nằm cách khoảng 1.600 km.
Bộ phát đáp của hệ thống IFF Mark XIIA. Ảnh: BAE Systems
Nếu loại trừ khả năng IFF bị gây nhiễu, nguyên nhân có thể xuất phát từ sai sót của kíp vận hành phòng không Kuwait.
"Bắn nhầm một chiếc F-15 được coi là tai nạn ngoài ý muốn, chứ hạ tới 3 chiếc liên tiếp thì là sự tắc trách trong khâu vận hành" – Vị chuyên gia lắc đầu khi phân tích nguyên nhân dẫn tới sự cố đáng tiếc.
F-15E có tốc độ vượt xa UAV nhưng vẫn chậm hơn nhiều so với tên lửa đạn đạo. Vì vậy, ngay cả khi IFF gặp trục trặc, tổ hợp phòng không vẫn có thể phân biệt mục tiêu dựa trên dữ liệu radar và thông số bay.
Tuy nhiên, theo phân tích đăng trên Asia Times, có dấu hiệu cho thấy kíp vận hành đã khai hỏa với mọi mục tiêu xuất hiện trên màn hình.
Cường độ và tần suất các đợt tấn công từ Iran cũng có thể làm gia tăng nguy cơ sai sót. Tehran đã phóng hàng trăm UAV và tên lửa đạn đạo nhằm vào các mục tiêu quân sự Mỹ và Israel tại Trung Đông, trong đó có nhiều căn cứ ở Kuwait.
Ông Debanish Achom, biên tập viên NDTV, cho rằng những người theo dõi radar phải đưa ra quyết định trong tích tắc dựa trên kinh nghiệm, đào tạo và công nghệ hỗ trợ. Trong môi trường áp lực cao, chỉ một phán đoán sai cũng có thể dẫn tới sự cố bắn nhầm đồng đội – điều vốn được xem là rủi ro lớn nhất trong chiến tranh hiện đại.