Việt Nam có làng chài lâu hơn kim tự tháp Ai Cập hơn 2.000 năm: Đào lên được 88 đầu cá biển, giờ vẫn 300 hộ sống trên mặt nước

Nếu chỉ nhìn từ trên thuyền, Cái Bèo có thể giống nhiều làng chài khác ở miền biển phía Bắc: những căn nhà nổi nép mình giữa vịnh, lồng bè nuôi hải sản nằm trên mặt nước, thuyền nhỏ qua lại giữa các dãy núi đá vôi.

Nhưng phía dưới lớp cảnh quan tưởng như rất đỗi bình thường ấy lại là một câu chuyện có tuổi đời hàng nghìn năm.

Cái Bèo, còn được gọi là Vụng O, nằm ở phía Đông Nam đảo Cát Bà, cách khu vực trung tâm Cát Bà khoảng 1,5 km. Địa điểm này nằm trong một thung lũng đá vôi, phía sau được núi bao bọc, phía trước hướng ra vùng biển kín gió, giàu nguồn lợi thủy sản. Chính điều kiện tự nhiên này được cho là một trong những lý do khiến con người lựa chọn Cái Bèo làm nơi cư trú từ rất sớm.

Một ngôi làng hiện tại, nhưng câu chuyện bắt đầu từ 7.000 năm trước

Điều khiến Cái Bèo khác biệt nằm ở chính lớp đất dưới chân làng.

Năm 1938, nữ khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani phát hiện di chỉ ngoài trời tại khu vực Vịnh Làng Chài, sau này được gọi là di chỉ Cái Bèo. Sau đó, các nhà khảo cổ Việt Nam tiếp tục khảo sát và khai quật qua nhiều giai đoạn.

Các kết quả nghiên cứu cho thấy di chỉ có nhiều lớp văn hóa, trong đó lớp cổ nhất có niên đại khoảng 6.000–7.000 năm cách ngày nay. Các lớp phía trên lần lượt cho thấy quá trình phát triển của cư dân tại đây qua những giai đoạn khác nhau, với lớp muộn hơn thuộc khoảng 4.000–4.500 năm cách ngày nay.

Con số ấy sẽ dễ hình dung hơn nếu đặt cạnh một cái mốc quen thuộc. Kim tự tháp đầu tiên của Ai Cập là kim tự tháp bậc thang Djoser ở Saqqara, công trình do vizier Imhotep thiết kế, được dựng vào khoảng năm 2667 đến 2648 trước Công nguyên. Tính đến nay, nó khoảng 4.700 tuổi.

Trong khi đó, lớp văn hóa cổ nhất ở Cái Bèo đã có niên đại 6.000 đến 7.000 năm. Nghĩa là khi những người thợ Ai Cập xếp khối đá đầu tiên cho Djoser, thì vùng vịnh này đã có người sinh sống và đánh cá từ hơn hai nghìn năm trước đó. Ngay cả khi lấy mốc thận trọng nhất là 6.000 năm, khoảng cách vẫn còn hơn một nghìn ba trăm năm. Tất nhiên, điều đó không có nghĩa những căn nhà nổi hôm nay đã đứng đó suốt chừng ấy thời gian. Thứ cổ xưa nằm trong lớp đất dưới chân làng chứ không phải trong những tấm ván đang nổi trên mặt nước.

Nói cách khác, điều khiến Cái Bèo được nhắc đến như một “làng chài 7.000 năm tuổi” không phải là những ngôi nhà nổi hiện nay đã tồn tại từ thời tiền sử, mà là vùng đất này từng là nơi cư trú của những cộng đồng cư dân tiền sử cách ngày nay hàng nghìn năm.

Đây cũng là lý do di chỉ Cái Bèo có vị trí đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử cư dân vùng biển Đông Bắc.

Các nhà khảo cổ tìm thấy tại đây nhiều công cụ đá, mảnh gốm, xương động vật và vỏ nhuyễn thể. Đáng chú ý, những lớp văn hóa khác nhau còn chứa dấu tích xương cá biển, cho thấy cư dân cổ đã khai thác nguồn lợi từ biển bên cạnh săn bắt và hái lượm.

Có thể hình dung khá rõ một phần cuộc sống của con người ở Cái Bèo hàng nghìn năm trước: họ không chỉ sống cạnh biển một cách tình cờ, mà đã biết tận dụng biển như một nguồn thức ăn và sinh kế.

Từ bắt sò, đánh cá đến những dấu tích của một cộng đồng định cư

Điều thú vị hơn nằm ở chỗ Cái Bèo không chỉ cho thấy con người từng “đi qua” nơi này.

Các lớp văn hóa dày và liên tục cho thấy cư dân cổ đã cư trú lâu dài. Từ những công cụ ghè đẽo thô sơ, rìu đá, bàn nghiền, chày… đến các loại đồ gốm, giới khảo cổ có thêm cơ sở để hình dung quá trình thay đổi của cộng đồng cư dân nơi đây.

Ở những lớp cổ, phương thức kiếm sống chủ yếu vẫn dựa vào săn bắt, hái lượm và khai thác biển ven bờ. Về sau, cư dân Cái Bèo phát triển thêm nhiều phương thức sinh kế, trong đó có trồng trọt và chế tạo thuyền, mảng để phục vụ việc di chuyển, khai thác ngoài biển.

Đây chính là điểm khiến Cái Bèo có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện của một làng chài.

Theo các tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, văn hóa Cái Bèo được xem là một mắt xích quan trọng trong quá trình hình thành văn hóa Hạ Long. Các nghiên cứu cũng coi đây là một trong những bằng chứng quan trọng cho quá trình cư dân tiền sử vùng Đông Bắc chuyển dần từ khai thác nguồn lợi ven bờ sang một đời sống gắn bó sâu hơn với biển.

Những “món đồ” còn sót lại kể câu chuyện về biển

Một trong những điều thú vị nhất khi tìm hiểu Cái Bèo là chỉ cần nhìn vào những hiện vật được tìm thấy, người ta đã có thể phần nào hình dung cuộc sống của cư dân cổ.

Có chì lưới, có công cụ đá, có đồ gốm, có xương cá, xương động vật và vỏ sò lớn.

Trong một số lớp văn hóa, xương cá xuất hiện khá nhiều. Điều này phù hợp với nhận định rằng đánh bắt và khai thác thủy sản ven biển đã đóng vai trò đáng kể trong đời sống của cư dân Cái Bèo cổ.

Thậm chí, sự xuất hiện của những công cụ liên quan đến chế biến thức ăn cũng giúp các nhà khảo cổ hình dung rằng đây không chỉ là nơi con người ghé qua kiếm thức ăn rồi rời đi, mà là một không gian cư trú tương đối ổn định.

Những mảnh gốm cũng là một dấu tích đáng chú ý. Ở lớp cổ, đồ gốm còn khá thô, dày và được tạo hình bằng tay, trang trí bằng những hoa văn đơn giản. Ở các lớp muộn hơn, kỹ thuật làm gốm đã có những thay đổi, xuất hiện những sản phẩm mỏng và hoàn thiện hơn.

Từ những thứ tưởng như rất nhỏ ấy, một bức tranh lớn hơn về đời sống của con người cách đây hàng nghìn năm dần hiện ra.

Biển vẫn là “nguồn sống” của Cái Bèo

Có lẽ điều thú vị nhất của Cái Bèo nằm ở sự nối tiếp.

Hàng nghìn năm trước, con người đến đây bởi vùng vịnh kín gió và nguồn lợi tự nhiên phong phú. Hàng nghìn năm sau, biển vẫn tiếp tục quyết định cách người dân nơi đây sinh sống. Nếu cư dân tiền sử để lại xương cá, vỏ sò, công cụ đá và chì lưới trong lòng đất, thì cư dân hiện đại lại dựng những căn nhà nổi, làm lồng bè và nuôi thủy sản ngay trên mặt nước.

Theo các tài liệu của Hải Phòng, cư dân Cái Bèo hiện nay chủ yếu sống bằng đánh bắt và nuôi thủy sản, trong đó có các loại cá như cá lăng, cá dò, cá hồng, cá song…

Một bài viết của Báo Hải Phòng từng ghi nhận khoảng 300 hộ dân sinh sống tại khu vực này, với những cụm nhà thuyền kết nối với nhau thành làng. Những căn nhà nằm trên mặt nước, phía dưới là các lồng nuôi hải sản, tạo nên một không gian sinh hoạt rất khác so với làng quê trên đất liền.

Đáng chú ý, đời sống ấy cũng đã thay đổi theo thời gian.

Nếu trước đây cư dân làng chài phụ thuộc nhiều hơn vào đánh bắt, thì những năm gần đây, nuôi cá lồng trở thành một sinh kế quan trọng. Khu vực này từng có hơn 300 lồng bè nuôi hải sản; cư dân dần chuyển đổi từ đánh bắt sang nuôi trồng thủy sản. Vì thế, Cái Bèo ngày nay không phải một “bảo tàng” đóng băng quá khứ. Nó là một cộng đồng đang sống.

Một “ngôi làng” mà muốn đi qua phải đi bằng thuyền

Đây cũng là một trong những hình ảnh khiến Cái Bèo trở nên khác biệt.

Từ đất liền nhìn ra, những căn nhà nổi nằm thành từng cụm giữa mặt vịnh. Không có những con đường bê tông nối từng căn nhà, không có tiếng xe máy hay ô tô chạy ngang cửa.

Muốn khám phá sâu hơn đời sống nơi đây, cách phổ biến nhất vẫn là đi thuyền.

Từ khu vực Bến Bèo, chỉ mất một đoạn di chuyển ngắn để tiến vào không gian làng nổi. Khi thuyền đi sâu hơn, cảnh quan cũng thay đổi: những dãy núi đá vôi bao quanh, mặt nước phẳng, lồng bè nuôi thủy sản và những căn nhà nổi nối tiếp nhau.

Đứng giữa không gian ấy, cảm giác đầu tiên có lẽ không phải là “cổ xưa”, mà là rất khác với một ngôi làng thông thường. Ở đây, mặt nước vừa là đường đi, vừa là sân nhà, vừa là nơi làm việc và cũng là nơi tạo ra nguồn sống.

Từ một di chỉ khảo cổ đến “bảo tàng sống” về văn hóa biển

Cái Bèo đặc biệt ở chỗ lịch sử của nó không nằm hoàn toàn trong tủ kính bảo tàng. Một phần câu chuyện vẫn hiện diện trong cuộc sống của những người đang sống tại đây.

Hàng nghìn năm trước, cư dân Cái Bèo lựa chọn một vùng vịnh kín gió để trú ngụ và khai thác nguồn lợi biển. Ngày nay, người dân vẫn sống giữa vùng nước ấy, chỉ khác rằng công cụ đã thay đổi: từ những chiếc rìu đá, chì lưới, thuyền mảng nguyên sơ đến lồng bè nuôi cá và những căn nhà nổi hiện đại hơn.

Sự tiếp nối ấy khiến Cái Bèo trở thành một trường hợp đặc biệt của lịch sử cư dân biển Việt Nam.

Các tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá di chỉ Cái Bèo có ý nghĩa lớn trong việc nghiên cứu văn hóa Hạ Long và lịch sử cư dân vùng Đông Bắc. Những dấu tích tại đây cho thấy con người đã sớm thích nghi với môi trường biển, từ khai thác ven bờ đến tổ chức cuộc sống gắn bó ngày càng chặt chẽ với biển.

Và có lẽ, đó mới là điều đáng nói nhất khi nhắc đến “làng chài 7.000 năm tuổi” này.

Không phải vì ở Cái Bèo có những ngôi nhà đã tồn tại suốt 7.000 năm, mà bởi sau hàng nghìn năm, biển vẫn tiếp tục là trung tâm của đời sống nơi đây. Từ những lớp đất từng chứa xương cá, vỏ sò và công cụ đá của cư dân tiền sử, đến những lồng cá đang nổi trên mặt nước hôm nay, Cái Bèo giống như một đường nối dài giữa hai thời đại.

Một bên là dấu tích của những con người đã sống cách chúng ta hàng nghìn năm. Một bên là những gia đình vẫn đang sống nhờ biển. Và ở giữa hai khoảng thời gian ấy là một vùng vịnh gần như chưa bao giờ mất đi vai trò quan trọng nhất của nó: một nơi để con người tìm đến, sinh sống và kiếm ăn từ biển.

Đến Cái Bèo thì chơi gì?

Nếu đã đến Cát Bà, Cái Bèo không phải nơi chỉ để “check-in” vài tấm ảnh rồi rời đi. Cách thú vị nhất để cảm nhận ngôi làng này là ngồi thuyền len qua những căn nhà nổi, lồng bè nuôi cá và những dãy núi đá vôi bao quanh, nhìn một phần đời sống của người dân diễn ra ngay trên mặt nước. Cái Bèo cách trung tâm thị trấn Cát Bà khoảng 1,5 km, từ khu vực Bến Bèo đi thuyền chỉ mất khoảng vài phút.

Du khách có thể chọn đi tàu ghép hoặc thuê thuyền riêng. Theo thông tin từ Vinpearl, một chuyến tàu riêng từng được niêm yết ở mức khoảng 1,2–1,5 triệu đồng/chuyến, phù hợp với nhóm đông; mức giá thực tế có thể thay đổi theo thời điểm và lịch trình.

Điểm đáng xem nhất trên hành trình không hẳn là một “điểm check-in” cụ thể, mà chính là cách cả ngôi làng vận hành trên mặt nước. Những chiếc thuyền nhỏ trở thành phương tiện đi lại, các lồng bè nằm ngay dưới những căn nhà nổi, còn người dân vẫn đánh bắt và nuôi thủy sản ngay trên vùng vịnh.

Xem những lồng cá và thử làm ngư dân

Cái Bèo hiện vẫn duy trì nghề nuôi cá lồng, với các loại cá như cá song, cá mú, cá hồng, cá dò... Du khách có thể quan sát cách người dân chăm sóc những lồng cá, cho cá ăn và lựa chọn hải sản ngay tại bè.

Một số hình thức trải nghiệm còn cho phép du khách tham gia các hoạt động đánh bắt cùng ngư dân, tùy theo chủ bè và tour. Nếu muốn tìm một trải nghiệm “đúng chất làng chài” hơn việc chỉ ngồi trên tàu ngắm cảnh, đây có lẽ là lựa chọn đáng thử nhất.

Đặc biệt, hiện có các tour tổ chức câu mực đêm tại khu vực Cái Bèo. Du khách ngồi thuyền ra vùng nước, tự câu mực rồi thưởng thức thành quả ngay sau đó. Một số đơn vị địa phương đang chào giá trải nghiệm khoảng 300.000–500.000 đồng/người, nhưng đây là mức tham khảo và nên kiểm tra trực tiếp trước khi đi.

Nếu đi vào ban ngày, trải nghiệm nhẹ nhàng hơn là thuê thuyền chạy một vòng quanh làng, vừa ngắm những căn nhà nổi vừa nhìn những lồng cá nằm dưới mặt nước. Đây cũng là thời điểm dễ quan sát nhất cách một cộng đồng dân cư vận hành mà không cần đến những hoạt động du lịch quá cầu kỳ.

Đến làng chài thì ăn gì?

Đương nhiên, đã đến Cái Bèo thì khó có thể bỏ qua hải sản tươi sống ngay trên bè.

Điểm thú vị là thay vì gọi những món hải sản đã được chế biến sẵn từ đất liền, du khách có thể lựa chọn trực tiếp các loại hải sản đang được nuôi trong lồng rồi nhờ chế biến. Cá song, cá mú, cá hồng, tôm, cua, mực, ngao, sò... thường là những lựa chọn phổ biến ở các bè hải sản quanh Cái Bèo.

Các món dễ gặp có thể kể đến cá song hấp, mực nướng, tôm nướng, ngao hấp, sò nướng mỡ hành... Cách ăn cũng khá đặc biệt: ngồi trên nhà bè, trước mặt là mặt nước và những dãy núi đá vôi của Cát Bà, trong khi hải sản vừa được đưa lên từ lồng nuôi.

Nhà hàng nổi Mai Hoa là một trong những nhà hàng nổi nằm ngay khu vực Cái Bèo; ngoài ra, khu vực Bến Bèo cũng có các bè và nhà hàng hải sản phục vụ khách đi tàu tham quan.

Đi Cái Bèo bằng cách nào?

Từ trung tâm thị trấn Cát Bà đến Cái Bèo khá gần, khoảng 1,5 km. Có thể đi xe máy, taxi hoặc các phương tiện cá nhân tới Bến Bèo, sau đó tiếp tục đi thuyền vào khu vực làng chài.

Với những người đi từ Hà Nội, hiện có nhiều tuyến xe khách chạy thẳng tới Cát Bà; hành trình thường mất khoảng 3,5–4 giờ tùy tuyến và điều kiện giao thông. Một số chuyến có thể đưa khách tới gần khu vực Bến Bèo, nếu không thì từ trung tâm Cát Bà tiếp tục di chuyển một đoạn ngắn tới bến.

Cách thuận tiện nhất nếu đi nhóm đông là thuê thuyền riêng từ Bến Bèo, còn nếu đi ít người có thể chọn tàu ghép hoặc mua tour kết hợp Cái Bèo với các điểm trên vịnh Lan Hạ.

Và nếu muốn nhìn Cái Bèo ở một góc khác, có thể cân nhắc đi vào sáng sớm hoặc cuối chiều. Khi ánh sáng dịu hơn, những căn nhà nổi, lồng bè và núi đá vôi phản chiếu xuống mặt nước tạo nên khung cảnh đặc trưng nhất của ngôi làng.