Thêm SOHA trên Google
Cái chết của một người phụ nữ 28 tuổi làm việc tại một phòng thí nghiệm chống dịch hạch ở Nga đang dấy lên những lo ngại về nguyên nhân gây ra căn bệnh của cô. Trong đó, có cáo buộc người này mắc dịch hạch phổi.
Dịch hạch thể phổi hiếm gặp nhưng nguy hiểm nhất trong các thể bệnh do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra. Trước khi kháng sinh hiện đại ra đời, căn bệnh này từng khiến con người khiếp sợ qua nhiều thế kỷ. Việc một ca tử vong liên quan đến bệnh truyền nhiễm nổi tiếng như dịch hạch được chú ý cũng gợi lại cách các xã hội trong quá khứ từng hiểu và ứng phó với những đợt bùng phát dịch bệnh.
(Ảnh: Viện Nghiên cứu Chống dịch hạch Irkutsk)
Dịch hạch là gì?
Dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra. Đây vốn là bệnh của các loài gặm nhấm và hiếm khi vượt khỏi vật chủ tự nhiên để lây lan trong cộng đồng người.
Trong lịch sử, con người thường mắc bệnh thông qua bọ chét sống trên các loài gặm nhấm, đặc biệt là chuột. Khi xâm nhập cơ thể người, vị trí vi khuẩn phát triển quyết định dạng bệnh.
Dịch hạch thể hạch tấn công các hạch bạch huyết, gây ra những khối sưng đau đặc trưng gọi là hạch dịch. Dịch hạch thể nhiễm khuẩn huyết xảy ra khi vi khuẩn phát triển trong máu và có thể xuất hiện ở giai đoạn sau của bệnh dịch hạch thể hạch.
Trong lịch sử, dịch hạch lây sang người thông qua bọ chét sống trên các loài gặm nhấm như chuột (Ảnh: Getty Images/iStockphoto)
Nguy hiểm nhất là dịch hạch thể phổi, khi vi khuẩn xâm nhập phổi. Trong số các thể bệnh, dịch hạch phổi hiếm gặp hơn nhưng diễn tiến nhanh và có tỷ lệ tử vong rất cao nếu không được điều trị. Đây cũng là thể bệnh có khả năng lây truyền từ người sang người qua đường hô hấp.
Các triệu chứng thường xuất hiện trong vòng 1-7 ngày sau khi phơi nhiễm, gồm sốt, ớn lạnh, đau đầu, đau nhức cơ thể và viêm phổi tiến triển nhanh. Người bệnh cũng có thể ho ra chất nhầy dạng nước hoặc có máu.
Nếu không được điều trị, dịch hạch phổi có thể gây tử vong với tỷ lệ rất cao. Tuy nhiên, bệnh có thể được điều trị hiệu quả bằng kháng sinh nếu được phát hiện và điều trị kịp thời.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh dịch hạch là một bệnh rất nghiêm trọng, đặc biệt khi vi khuẩn lan vào máu hoặc xâm nhập phổi.
WHO cho biết tỷ lệ tử vong của bệnh có thể lên tới 30-100% nếu không được điều trị. Dịch hạch phổi đặc biệt dễ lây và có khả năng gây ra các đợt bùng phát nghiêm trọng thông qua việc lây truyền giữa người với người qua các hạt hô hấp.
Trong lịch sử, dịch hạch từng gây ra những đại dịch với tỷ lệ tử vong rất cao. Đại dịch thế kỷ XIV được biết đến với tên gọi "Cái chết Đen", khiến hơn 50 triệu người tử vong tại châu Âu. Tuy nhiên, dịch hạch ngày nay có thể được điều trị bằng kháng sinh và các biện pháp phòng ngừa tiêu chuẩn giúp hạn chế nguy cơ lây nhiễm.
3 đại dịch dịch hạch lớn của nhân loại
Lịch sử nhân loại ghi nhận 3 đại dịch dịch hạch lớn.
Đại dịch thứ nhất diễn ra khoảng năm 541-750. Đại dịch thứ hai kéo dài từ thế kỷ XIV đến XVIII. Đại dịch thứ ba bắt đầu năm 1855 và kéo dài đến năm 1960.
Đại dịch thứ ba suy giảm và chấm dứt sau khi các biện pháp vệ sinh y tế, cách ly, tiêm chủng và thuốc kháng sinh được áp dụng rộng rãi. Tuy nhiên, dịch hạch vẫn tồn tại ở một số khu vực trên thế giới.
Đại dịch Cái chết Đen (Black Death), diễn ra từ năm 1346-1358, là đợt bùng phát nghiêm trọng nhất trong đại dịch dịch hạch thứ hai. Các nghiên cứu khoa học sau này xác định những đợt dịch hạch trong lịch sử có liên quan đến các chủng tổ tiên của Y. pestis đang tồn tại ngày nay.
Một bia mộ tại làng Eyam, hạt Derbyshire, nơi nổi tiếng vì người dân từng tự nguyện thực hiện cách ly để ngăn dịch hạch vào năm 1665. (Ảnh: Getty/iStock)
Năm 2011, các nhà khoa học đã tái dựng bộ gene hoàn chỉnh của Y. pestis từ DNA cổ đại lấy trong tủy răng của những bộ hài cốt người được chôn tại nghĩa trang dịch hạch East Smithfield ở London trong giai đoạn 1348-1350.
Cái chết Đen đã càn quét nhiều khu vực rộng lớn ở châu Âu, châu Á và châu Phi trong thế kỷ XIV, khiến ước tính 40-60% dân số tại những vùng bị ảnh hưởng tử vong.
Ngay từ thời Trung cổ, con người đã nhận thấy dịch hạch có thể biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau.
Tu sĩ kiêm nhạc sĩ Louis Heyligen khi đó đang ở triều đình Giáo hoàng tại Avignon, Pháp, khi Cái chết Đen xuất hiện ở châu Âu vào năm 1347.
Trong một bức thư ngày 27/4/1348, ông mô tả một dạng bệnh khiến người mắc bị nhiễm trùng phổi, khó thở và có thể tử vong chỉ trong vài ngày. Ông nhận định đây là “đây là dạng bệnh nguy hiểm nhất nhất”, đồng thời cũng là dạng bệnh dễ lây lan nhất.
Con người thời Trung cổ từng đối phó với dịch hạch thế nào?
Cách con người ứng phó với dịch hạch trong thời Trung cổ rất khác nhau.
Nhiều người tin rằng dịch bệnh là sự trừng phạt của Chúa đối với tội lỗi của nhân loại. Họ tìm đến các hoạt động tôn giáo như hành hương, rước lễ và cầu nguyện, vừa để sám hối vừa chuẩn bị tinh thần trước khả năng phải đối mặt với cái chết.
Những người khác, trong đó có nhà địa lý người Arab Ibn al-Wardi, coi cái chết vì dịch hạch như một hình thức tử vì đạo và chỉ trích những người rời bỏ các khu vực đang có dịch.
Nhiều người cũng tìm đến y học. Tuy nhiên, y học thời đó chủ yếu dựa trên thuyết thể dịch, cho rằng sức khỏe và tính khí của con người phụ thuộc vào sự cân bằng của 4 loại dịch trong cơ thể gồm mật đen, mật vàng, máu và đờm.
Các bác sĩ dịch hạch vào thế kỷ XVII mặc trang phục bảo hộ, giấu những bó hoa thơm trong mặt nạ và mang theo gậy có chứa túi thơm. (Ảnh: Tư liệu cộng đồng/Independent)
Các phương pháp điều trị nhằm "cân bằng lại" những thể dịch này bao gồm trích máu, gây nôn, sử dụng thuốc nhuận tràng, thanh lọc hoặc xông khói không khí được cho là ô nhiễm và đắp thuốc lên các hạch sưng với hy vọng loại bỏ chất độc.
Các thầy thuốc cũng khuyến cáo người dân duy trì một chế độ sinh hoạt nghiêm ngặt để tránh mắc bệnh.
Đáng chú ý, việc tìm đến bác sĩ khi đó không bị xem là trái ngược với niềm tin rằng dịch hạch là sự phán xét của Chúa. Trong báo cáo về dịch hạch vào tháng 10/1348, Khoa Y Paris cho rằng con người cần hướng về Chúa nhưng điều đó không có nghĩa phải từ bỏ các thầy thuốc, bởi y học cũng được xem là phương tiện để chữa bệnh.
Dịch hạch từng dẫn tới những cuộc đàn áp
Bên cạnh cầu nguyện và tìm đến y học, lịch sử dịch hạch cũng ghi nhận những phản ứng tiêu cực.
Một bộ phận người dân tìm cách đổ lỗi cho các cộng đồng cụ thể. Điều này dẫn đến những cuộc đàn áp và bạo lực nhằm vào người Do Thái tại nhiều khu vực ở châu Âu trong thời kỳ dịch bệnh.
Tại một số nơi, những hình thức cách ly ban đầu cũng được hình thành. Việc di chuyển người và hàng hóa bị hạn chế nhằm ngăn dịch bệnh lan rộng.
Con người khi đó cũng tìm cách "làm sạch" không khí và sử dụng một số loại thực phẩm, đồ uống với hy vọng ngăn thứ không khí độc hại được cho là nguyên nhân gây bệnh xâm nhập vào cơ thể.
Tuy nhiên, một hình ảnh thường được gắn với các bác sĩ dịch hạch thực tế lại xuất hiện muộn hơn.
Những chiếc mặt nạ có mỏ dài đặc trưng không phải trang phục phổ biến của các bác sĩ trong thời Cái chết Đen thế kỷ XIV. Hình ảnh này chủ yếu xuất hiện vào thế kỷ XVII, khi một số thầy thuốc mặc trang phục bảo hộ và đeo mặt nạ chứa các loại thảo mộc, chất thơm với niềm tin rằng chúng có thể bảo vệ họ khỏi "khí độc" hay miasma gây bệnh.
Dù cách hiểu về dịch hạch đã thay đổi rất nhiều theo thời gian, căn bệnh này vẫn chưa biến mất hoàn toàn. Sự ra đời của kháng sinh và các biện pháp vệ sinh, cách ly hiện đại đã khiến dịch hạch ngày nay có thể điều trị và kiểm soát tốt hơn rất nhiều so với thời Trung cổ.
Nữ nghiên cứu sinh, Darya Shipilova được chẩn đoán mắc bệnh viêm phổi không rõ nguyên nhân và đã qua đời vào tuần trước. Shipilova là một kỹ thuật viên phòng thí nghiệm 28 tuổi tại Viện Nghiên cứu Chống dịch hạch Irkutsk thuộc Siberia.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Darya Shipilova đã qua đời vào hôm 2/10, và hiện vẫn chưa có nguyên nhân tử vong chính thức nào được xác nhận. Một quan chức Nga cho biết cô qua đời vì bệnh viêm phổi "chưa rõ nguyên nhân" và không liên kết cái chết của cô với công việc tại Viện Nghiên cứu Chống Dịch hạch Irkutsk thuộc vùng Siberia và Viễn Đông.
Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết họ đang theo dõi các báo cáo về một trường hợp tử vong nghi do dịch hạch thể phổi ở vùng Irkutsk, phía đông nam Siberia, dưới sự phối hợp với Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ.
"Mặc dù các tình tiết của trường hợp được báo cáo này vẫn chưa được xác nhận, nhưng dịch hạch là một bệnh nhiễm khuẩn nghiêm trọng có thể điều trị bằng kháng sinh, đặc biệt là khi được phát hiện và điều trị sớm," phát ngôn viên của Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ phát biểu trong một tuyên bố. "Tại thời điểm này, không có dấu hiệu nào từ các báo cáo hiện có cho thấy có mối đe dọa rộng lớn hơn đối với Hoa Kỳ."
Các chi tiết then chốt vẫn chưa được làm rõ, bao gồm việc liệu người phụ nữ có thực sự bị nhiễm vi khuẩn dịch hạch hay không, và nếu có, thì đó là loại dịch hạch tồn tại tự nhiên hay là vi khuẩn đang được nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Các nhà khoa học cũng chưa biết bệnh diễn tiến nhanh như thế nào và cô đã nhận được phương pháp điều trị gì.
Sau khi Shipilova tử vong, Cơ quan Liên bang Nga về Giám sát Bảo vệ Quyền lợi Người tiêu dùng và Phúc lợi Con người (Rospotrebnadzor) áp dụng các biện pháp phòng dịch nghiêm ngặt.
Khoảng 200 người từng tiếp xúc với nữ nhân viên này, trong đó có hơn 60 đồng nghiệp, được đưa vào diện theo dõi y tế và cách ly.
Một số báo cáo địa phương cho biết từ 3-5 bệnh viện tại vùng Irkutsk, trong đó có Bệnh viện huyện Shelekhov, nơi Shipilova từng điều trị, được đặt trong tình trạng phong tỏa kéo dài khoảng 3 tuần. Nhân viên và bệnh nhân tại các cơ sở này được cho là bị hạn chế rời khỏi bệnh viện.
Thành phố Irkutsk cũng được cho là đã hủy một số sự kiện công cộng. Một nhà máy nhôm lớn trong khu vực áp dụng quy định đeo khẩu trang.
Nguồn: Express, Independent
