Thêm SOHA trên Google
Trước khi cưới, hầu như gia đình Việt nào cũng từng nghe câu: "Có xem tuổi chưa con?". Nhiều người trẻ nghe xong chỉ cười trừ, coi đó là chuyện của các cụ. Nhưng một nhóm nghiên cứu đến từ ba trường đại học và tổ chức gồm tại các đại học Northwestern (Mỹ), Monash (Úc) và KU Leuven (Bỉ) lại tìm cách lý giải vấn đề này theo góc nhìn khoa học.
Họ đã bỏ ra nhiều năm để "mổ xẻ" hàng trăm nghìn cuộc hôn nhân ở Việt Nam bằng dữ liệu khổng lồ từ Tổng điều tra dân số các năm 1989, 1999, 2009 và Khảo sát dân số giai đoạn 2006-2018, để trả lời một câu hỏi tưởng chừng chỉ có... thầy bói mới dám trả lời: “Xem tuổi vợ chồng có thực sự ảnh hưởng đến cuộc sống hôn nhân hay không?”
Xem tuổi quan trọng đến mức nào trong chuyện dựng vợ gả chồng?
Nhóm nghiên cứu tập trung vào Tử Vi, một hệ thống dự đoán vận mệnh dưa trên chiêm tinh học Đạo giáo có nguồn gốc từ Trung Hoa cổ đại và đã trở thành một bộ môn phổ biến tại Việt Nam. Cụ thể hơn, họ nhìn vào một phần quen thuộc của Tử Vi: dự đoán một cặp đôi là hợp, bình thường hay khắc tuổi, chỉ dựa trên 12 con giáp từ năm sinh âm lịch của hai người.
Bằng một mô hình kinh tế học về "thị trường hôn nhân" (matching model) vốn thường dùng để phân tích việc người ta chọn bạn đời theo tuổi tác, học vấn, thu nhập..., nhóm tác giả tính được yếu tố hợp tuổi theo Tử Vi đóng góp vào việc "ghép đôi" tương đương khoảng 6,5-6,9% so với toàn bộ ảnh hưởng của tuổi tác và trình độ học vấn cộng lại. Nói cách khác, khi chọn bạn đời, người Việt không chỉ nhìn vào tuổi tác hay bằng cấp mà "tuổi hợp hay khắc" cũng là một tiêu chí có trọng lượng thật sự, không hề là con số ảo.
Cặp đôi "hợp tuổi": được họ hàng cho tiền nhiều hơn thật!
Sau khi loại trừ yếu tố "chọn lọc" (ví dụ những người có điều kiện tốt sẵn thường dễ tìm được cặp hợp tuổi hơn), nhóm nghiên cứu phát hiện: các cặp vợ chồng được xem là hợp tuổi có lợi thế vượt trội về mặt kinh tế và đời sống so với những cặp xung khắc.
Trung bình, các cặp đôi hợp tuổi nhận được lượng tiền hỗ trợ, quà cáp, vay mượn từ họ hàng, bạn bè nhiều hơn trung bình 11% so với các cặp khắc tuổi.
Đặc biệt, khi đối mặt với biến cố lớn, chẳng hạn có thành viên trong nhà phải nằm viện, mức chênh lệch tiền hỗ trợ nhận được giữa cặp hợp tuổi và khắc tuổi có thể lên tới 28%.
Lợi thế của các cặp đôi hợp tuổi không xuất phát từ việc bản thân của họ có tin tử vi hay không. Nó phụ thuộc vào việc họ hàng, làng xóm tin rằng cặp đôi hợp tuổi sẽ "ăn nên làm ra", hòa thuận, may mắn nên sẵn lòng dang tay giúp đỡ nhiều hơn khi họ gặp khó khăn. Niềm tin ấy biến thành hành động thật, và hành động thật lại khiến cặp đôi "hợp tuổi" thực sự sống khá hơn, một vòng lặp mà giới nghiên cứu gọi là "lời tiên tri tự ứng nghiệm"
Không dừng ở tiền bạc, các cặp đôi được dự đoán hợp tuổi còn có mức chi tiêu, thu nhập cao hơn, con cái ít có nguy cơ bỏ học hơn, và bản thân cặp đôi cũng ít có khả năng ly thân, ly hôn hơn so với các cặp bị coi là khắc tuổi.
Bảo hiểm xã hội dân gian
Vậy vì sao một hệ thống niềm tin về tuổi lại có sức sống bền bỉ đến vậy? Theo nhóm tác giả, việc cả hai gia đình cùng tin vào "tuổi hợp" giống như một loại cam kết ngầm giữa hai bên thông gia. Khi con cái kết hôn "đúng tuổi hợp", cha mẹ hai bên yên tâm hơn về việc gia đình thông gia sẽ đối xử tốt, sẵn sàng tương trợ nhau lúc khó khăn. Từ đó cả hệ thống họ hàng mở rộng hoạt động gần giống một mạng lưới bảo hiểm xã hội dân gian, không cần ngân hàng, không cần hợp đồng giấy tờ.
Nghiên cứu cũng thực hiện khảo sát riêng với người Việt và nhận thấy 82% người được hỏi biết ít nhiều về cách xem tuổi hợp-khắc trong hôn nhân; 31% cho biết bản thân từng cân nhắc chuyện này khi lập gia đình; và có tới 45% nói rằng cha mẹ, họ hàng mình đã xem tuổi giúp.
Vậy có nên tin vào việc xem tuổi trước khi cưới?
Bản thân các nhà nghiên cứu không khẳng định Tử Vi "đúng" theo nghĩa khoa học, họ chỉ ra rằng các dự đoán hợp/khắc gần như biến thiên ngẫu nhiên qua từng năm sinh, không thiên vị năm tuổi nào cả (không có chuyện "tuổi Rồng" luôn được ưu ái, chẳng hạn). Cái "linh nghiệm" nằm ở chỗ một khi cả cộng đồng, họ hàng cùng tin, thì niềm tin đó tự nó tạo ra kết quả tốt đẹp hơn cho người trong cuộc, nhờ được yêu thương, hỗ trợ và tin tưởng nhiều hơn từ những người xung quanh.
Dù các cụ ngày xưa không biết gì về mô hình kinh tế lượng hay dữ liệu điều tra dân số, nhưng câu "có thờ có thiêng, có kiêng có lành” xét theo góc độ khoa học xã hội hiện đại, lại không hề vô căn cứ chút nào.
