Một trong những ngòi nổ gây tranh cãi lớn nhất hiện nay trong quan hệ giữa Mỹ và Canada chính là thương vụ mua sắm tiêm kích tàng hình thế hệ thứ năm F-35 Lightning II do Mỹ sản xuất — một dự án vốn được lên kế hoạch từ lâu nhưng đang bị trì hoãn.
Những rạn nứt sâu sắc giữa Washington và Ottawa xung quanh hàng loạt vấn đề, từ tranh chấp thương mại cho đến quyền kiểm soát vùng Bắc Cực, đã và đang đặt dấu hỏi lớn lên tương lai của hợp đồng F-35 này.
Thế nhưng, Canada không ở vào vị thế có thể ngồi chờ một hệ thống vũ khí thay thế từ một quốc gia khác xuất hiện. Trên thực tế, Ottawa từng tính đến các phương án dự phòng cho F-35, đơn cử như dòng JAS-39 Gripen của Thụy Điển.
Dù Gripen là một chiến đấu cơ xuất sắc và có chi phí dễ thở hơn nhiều so với một F-35 cực kỳ phức tạp và đắt đỏ, nhưng đây lại không phải là tiêm kích thế hệ thứ năm. Quan trọng hơn, Gripen không sở hữu khả năng tích hợp sâu vào hệ thống phòng thủ tổng thể của Mỹ như cách mà F-35 hiển nhiên làm được.
Chiến thuật "bắt cá hai tay" của Ottawa trong thương vụ F-35
Ở thời điểm hiện tại, Canada đang cố gắng thực hiện hai động thái hoàn toàn mâu thuẫn nhau. Trước sự rạn nứt trong quan hệ song phương với Washington, Ottawa đang khát khao giảm bớt sự lệ thuộc vào các nguồn cung quốc phòng từ đồng minh Mỹ.
Tuy nhiên, vì quân đội đang rơi vào tình thế cực kỳ khát một dòng chiến đấu cơ mới, hiện đại, và do các thủ tục mua sắm F-35 đã được kích hoạt từ trước khi ông Donald Trump đắc cử, Canada vẫn phải tiếp tục đổ tiền bạc và nguồn lực vào dự án này.
Trong khi đó, giới lãnh đạo quân sự Canada ngày càng tin vào một thực tế: Họ không có cách nào bảo vệ được không phận của mình tại Bắc Mỹ nếu thiếu đi F-35.
Khoảng một năm trước, Thủ tướng Canada Mark Carney đã hạ lệnh rà soát lại hợp đồng mua F-35 của chính phủ. Đây được xem là một phần trong chiến lược tổng thể nhằm đánh giá lại mức độ phụ thuộc của quốc gia này vào Mỹ. Thế nhưng, đằng sau hậu trường — dưới áp lực nặng nề từ giới tướng lĩnh quân đội, những người luôn lo sợ năng lực không quân sẽ bị xói mòn nếu tiến trình bàn giao máy bay mới tiếp tục kéo dài — Canada thực chất vẫn âm thầm thúc đẩy dự án mua sắm tiêm kích tàng hình này.
Thực tế nghiệt ngã của NORAD và bài toán phòng thủ Bắc Cực
Đây rõ ràng là một tình thế tiến thoái lưỡng nan đầy trớ trêu đối với Ottawa. Bằng cách tự làm khó mình, Canada chỉ đang khiến con đường sở hữu một dòng tiêm kích đủ sức bảo vệ đất nước trở nên gập ghềnh hơn.
Chính phủ Canada có thể không bằng lòng với việc phải dựa dẫm vào Washington, nhưng các thực tế chiến lược liên quan đến Bộ Tư lệnh Phòng không Bắc Mỹ (NORAD), bài toán phòng thủ Bắc Cực và yêu cầu về khả năng tương thích vũ khí liên tục kéo Ottawa trở lại với F-35, bất chấp mọi lời phản đối công khai của họ.
Một chi tiết đáng chú ý là, ngay giữa tâm điểm của cuộc rà soát rầm rộ, chính phủ Canada đã âm thầm thực hiện các khoản thanh toán cho 14 chiếc F-35 tiếp theo, ngoài lô 16 chiếc ban đầu.
Đây là các khoản mua sắm linh kiện dài hạn nhằm dọn đường cho việc tiếp nhận toàn bộ phi đội F-35 sau này. Định thức mua sắm này yêu cầu bên mua phải đặt hàng trước nhiều năm các cấu phần cốt lõi do những nút thắt và hạn chế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Như vậy, trái ngược hoàn toàn với những tuyên bố phản đối gay gắt trước công luận, Ottawa thực chất đang nỗ lực giữ chỗ trong dây chuyền sản xuất của Lockheed Martin, ngay cả khi cuộc rà soát đầy kịch tính đối với hợp đồng F-35 đang diễn ra.
Động thái này khiến Canada trở nên mâu thuẫn khi nói với thế giới rằng mình có thể sẽ rút lui khỏi chương trình tiêm kích tàng hình, nhưng mọi hành động thực tế lại chứng minh họ đang tìm cách ở lại bằng mọi giá.
