Trong các cuộc tranh luận trên mạng xã hội, người ta thường nhắc đến việc hai tỷ phú danh tiếng bậc nhất thế giới là Elon Musk và Mark Zuckerberg đang phác họa hai viễn cảnh sinh tồn hoàn toàn trái ngược cho tương lai của nhân loại.
Một bên là Elon Musk, người đứng đầu SpaceX, luôn hướng tầm mắt lên bầu trời với khát vọng chinh phục vũ trụ, đưa con người trở thành sinh vật đa hành tinh và xây dựng một nền văn minh tự duy trì trên Sao Hỏa.
Bên kia là Mark Zuckerberg, CEO của Tập đoàn Meta, người lại chọn cách “đi xuống lòng đất” bằng cách âm thầm đầu tư hàng trăm triệu USD để xây dựng một siêu tổ hợp kiên cố tại Hawaii với một căn hầm trú ẩn sâu, có khả năng tự cung tự cấp hoàn toàn về năng lượng và lương thực.
Điều này đã mang đến những nhận xét thú vị về suy tư của hai tỷ phú kì vĩ bậc nhất thế giới: Một bên lạc quan muốn khai phá những điều mới, một bên lại bi quan muốn cô lập mình trong vùng an toàn. Nhưng liệu có đúng như thế không?
Elon Musk và khát vọng vũ trụ
Tầm nhìn của Elon Musk về việc chinh phục Sao Hỏa không phải là một chiến dịch truyền thông nhất thời, mà là một đức tin được định hình xuyên suốt cuộc đời ông.
Musk cho rằng tương lai của nhân loại chỉ có hai con đường: hoặc trở thành một nền văn minh du hành vũ trụ, hoặc chấp nhận bị giam cầm trên một hành tinh duy nhất cho đến khi một sự kiện tuyệt chủng xảy ra.
Để hiện thực hóa đức tin này, SpaceX được thành lập nhằm phát triển Starship – hệ thống vận chuyển khổng lồ có khả năng tái sử dụng hoàn toàn, với mục tiêu đưa một triệu người và hàng triệu tấn hàng hóa lên Sao Hỏa nhằm xây dựng một thành phố tự vận hành. Đối với Musk, Trái Đất là cái nôi của loài người, nhưng không ai có thể sống trong cái nôi mãi mãi.
Khát vọng mãnh liệt hướng về các vì sao của Musk có nguồn gốc sâu xa từ một tuổi thơ đầy giông bão tại Nam Phi dưới chế độ phân biệt chủng tộc. Lớn lên trong một xã hội bị chia rẽ bởi bạo lực và bất công, Musk đã sớm chứng kiến những mặt tối của bản chất con người.
Ở trường học, cậu bé Musk lập dị là nạn nhân của những trận bạo lực học đường tàn bạo, từng bị bạn học đánh đến mức bất tỉnh và phải nhập viện điều trị trong hai tuần. Ở gia đình, mối quan hệ đầy căng thẳng và bị lạm dụng tinh thần từ người cha Errol Musk đã tạo nên những vết thương tâm lý sâu sắc.
Để tồn tại qua những năm tháng u tối đó, Musk đã tìm kiếm sự cứu rỗi trong thế giới sách khoa học viễn tưởng, đặc biệt là bộ tiểu thuyết Foundation của Isaac Asimov và các tác phẩm của Douglas Adams.
Những tác phẩm này gieo vào tâm trí Musk niềm tin rằng các nền văn minh đều có chu kỳ sinh diệt, và cách duy nhất để bảo tồn tri thức nhân loại là đưa nó ra ngoài không gian.
Dưới góc độ tâm lý học phân tích, khát vọng chinh phục vũ trụ của Musk chính là một cơ chế tự vệ tinh vi: dịch chuyển nỗi đau cá nhân và sự bất an hiện tại thành một sứ mệnh vĩ mô mang tầm vóc cứu rỗi nhân loại.
Musk có thể đối xử lập dị với những cá nhân xung quanh mình, nhưng lại mang một tình yêu trừu tượng, to lớn đối với vận mệnh chung của cả loài người.
Mark Zuckerberg và pháo đài cô lập
Trái ngược với tinh thần viễn chinh phóng khoáng của Musk, Mark Zuckerberg lại chọn cách xây dựng một pháo đài vật lý kiên cố và khép kín ngay tại Trái Đất.
Tại trang trại Ko'olau Ranch rộng 1.400 mẫu Anh trên đảo Kauai, Hawaii, Zuckerberg đang âm thầm xây dựng một siêu tổ hợp với mức đầu tư khổng lồ, ước tính tổng chi phí bao gồm cả tiền mua đất vượt quá 270 triệu USD, thậm chí lên đến 300 triệu USD.
Trọng tâm của công trình này là một căn hầm ngầm rộng khoảng 465 mét vuông ẩn sâu dưới lòng đất. Dù Zuckerberg ra sức giảm nhẹ tính chất nghiêm trọng của công trình bằng cách gọi nó là một "tầng hầm" hay "phòng trú bão" thông thường, các chi tiết rò rỉ từ bản thiết kế và công trường lại cho thấy một cấu trúc phòng vệ tận thế thực thụ.
Cửa kim loại dày nhồi bê tông đặc, có khả năng chống chịu va đập cực lớn và các vụ nổ. Hệ thống cung cấp nước, năng lượng độc lập hoàn toàn; khu sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi Wagyu khép kín trên bề mặt.
Nguồn gốc sâu xa cho xu hướng phòng thủ của Zuckerberg bắt nguồn từ tư duy của một kỹ sư phần mềm được đào tạo tại Harvard. Đối với một lập trình viên, thế giới vận hành dựa trên các hệ thống mã nguồn. Khi một hệ thống mạng xã hội chứa đựng dữ liệu của hàng tỷ người có nguy cơ sụp đổ hoặc tạo ra các lỗi không thể kiểm soát, giải pháp an toàn nhất là tạo ra một "hộp cát" (sandbox) – một môi trường hoàn toàn biệt lập để bảo vệ các dữ liệu cốt lõi. Căn hầm tại Hawaii chính là phiên bản vật lý của chiếc "hộp cát" đó.
Hơn ai hết, là người đứng đầu Meta, Zuckerberg hiểu rõ sự mong manh của cấu trúc xã hội hiện đại. Các nền tảng của ông kiếm tiền bằng cách khai thác hành vi, sự chú ý và dữ liệu cá nhân của người dùng, nhưng đồng thời cũng vô tình thúc đẩy sự phân cực, lan truyền thông tin sai lệch và chia rẽ xã hội.
Nhận thức được những nguy cơ về biến đổi khí hậu, dịch bệnh, và các cuộc nổi loạn xã hội có thể bùng phát từ chính sự bất bình đẳng giàu nghèo, Zuckerberg chọn cách xây dựng một pháo đài tự trị như một quyết định quản trị rủi ro tối ưu.
Bên cạnh đó, nhu cầu bảo vệ gia đình hạt nhân (vợ Priscilla Chan và ba cô con gái) một cách riêng tư tuyệt đối cũng thúc đẩy Zuckerberg tạo ra một vùng đệm an toàn, xa lánh truyền thông và sự nhòm ngó của công chúng.
Đối với ông, sự an toàn không nằm ở việc giải cứu cả thế giới, mà là thiết lập một hệ thống kiểm soát hoàn hảo trong phạm vi gia đình.
Nghịch lý giữa hai tỷ phú
Một trong những khía cạnh thú vị nhất trong mối quan hệ đối lập giữa Musk và Zuckerberg là thái độ của họ đối với Trí tuệ nhân tạo (AI) – công cụ được cho là sẽ định hình tương lai nhân loại. Sự mâu thuẫn giữa những gì họ tuyên bố công khai và những gì họ chuẩn bị cho bản thân tạo nên một nghịch lý công nghệ sâu sắc.
Vào tháng 7/2017, khi đang tổ chức một buổi phát trực tiếp tại sân vườn của mình, Zuckerberg đã công khai chỉ trích những cảnh báo của Musk về mối nguy hiểm của AI là "thiển cận" và "vô trách nhiệm".
Zuckerberg là một người lạc quan tuyệt đối vào công nghệ, tin rằng AI sẽ mang lại những cải tiến vượt bậc như chẩn đoán bệnh tật, cá nhân hóa giáo dục và giảm thiểu tai nạn giao thông nhờ xe tự lái.
Đáp lại, Musk lập tức dội một gáo nước lạnh khi viết trên mạng xã hội X rằng hiểu biết của Zuckerberg về chủ đề này là "vô cùng hạn chế". Musk liên tục cảnh báo rằng AI siêu thông minh có thể trở thành mối đe dọa hiện sinh đối với loài người, thậm chí nguy hiểm hơn cả vũ khí hạt nhân.
Thế nhưng hành động và lời nói của cả hai sau cùng dường như lại có sự đảo chiều.
Elon Musk giống như một người bi quan về AI nhưng hướng ngoại, xem AI là mối đe dọa lớn nhất đối với sự tồn vong của nhân loại, cần được quản lý nghiêm ngặt, nhưng rốt cuộc ông lại phát triển các hệ thống AI tiên tiến và hệ thống Starlink phủ sóng toàn cầu, đồng thời xây dựng tên lửa để di cư ra ngoài không gian.
Ông lo sợ công nghệ hủy diệt loài người nhưng lại đặt cược sinh mệnh nhân loại vào công nghệ vũ trụ phức tạp nhất.
Về phần mình, Mark Zuckerberg lại có vẻ như là người lạc quan về AI nhưng hướng nội. Ông tin rằng công nghệ AI luôn có thể được kiểm soát để phục vụ lợi ích con người. Nhưng dù sử dụng thuật toán AI để tối đa hóa lợi nhuận trên dữ liệu người dùng, vị tỷ phú này lại xây dựng pháo đài vật lý biệt lập dưới lòng đất để phòng thủ. Ông tuyên bố tương lai công nghệ vô cùng tươi sáng nhưng lại chuẩn bị cho bản thân một căn hầm trú ẩn chống tận thế kiên cố.
Sự đảo chiều này cho thấy, dù họ có tranh luận thế nào trên truyền thông, cả hai đều có những nỗi sợ hãi sâu kín. Musk sợ thế giới sẽ bị hủy diệt bởi những thuật toán siêu thông minh nên muốn mang "ánh sáng ý thức" đến một nơi trống trải như Sao Hỏa để làm lại từ đầu.
Zuckerberg, ngược lại, dù ca ngợi sự phát triển của công nghệ nhưng thấu hiểu sâu sắc rằng các thuật toán của mình dường như đang góp phần làm rạn nứt cấu trúc xã hội loài người, và có lẽ đã dẫn đến việc ông phải tự xây dựng một chiếc vỏ bọc bê tông kiên cố ngay tại Trái Đất để phòng thân?
Dù đi theo hai hướng ngược chiều – một người hướng thẳng lên bầu trời, một người đào sâu xuống lòng đất – cả Elon Musk và Mark Zuckerberg thực chất đều đang chia sẻ một hệ tư tưởng chung được Douglas Rushkoff định nghĩa là "The Mindset" hay Tư duy Thung lũng Silicon.
"The Mindset" là niềm tin mù quáng rằng với một lượng tài sản khổng lồ và công nghệ tiên tiến, giới siêu giàu có thể hoàn toàn tách biệt bản thân khỏi những tác hại do chính phương thức tích lũy tài sản của họ gây ra.
Triết lý này coi tiến bộ công nghệ như một trò chơi sinh tồn có tổng bằng không, nơi người chiến thắng là kẻ đầu tiên tìm thấy "lối thoát hiểm" để bỏ lại số đông phía sau, dù đó là thuộc địa trên Sao Hỏa của Musk, thế giới ảo Metaverse hay căn hầm ngầm của Zuckerberg.
Bản chất của tư duy này phản ánh một sự thất bại: thay vì sử dụng nguồn lực vô tận để giải quyết các vấn đề cấp bách hiện tại như biến đổi khí hậu hay bất bình đẳng giàu nghèo, họ lại chọn cách đầu tư vào các kịch bản trốn chạy.
Nhà vật lý học Adam Becker tại Đại học Harvard đã chỉ ra sự ngạo mạn này khi nhận định rằng các tỷ phú công nghệ thường ảo tưởng rằng sự thành công về mặt tài chính mang lại cho họ sự thông tuệ vượt trội về tương lai.
Becker lập luận rằng những người này bị ám ảnh bởi nỗi sợ hãi cái chết và sự mất kiểm soát, dẫn đến việc tích lũy quyền lực và của cải một cách vô hạn.
