"Át chủ bài" Bắc Cực của Nga
Liên bang Nga hiện là quốc gia sở hữu hạm đội tàu phá băng lớn nhất thế giới - một di sản chiến lược được kế thừa từ thời Liên Xô. Chính tại Liên Xô trước đây, những tàu phá băng hạt nhân đầu tiên trên thế giới đã ra đời, làm thay đổi hoàn toàn khả năng hàng hải tại Bắc Băng Dương.
Theo các số liệu công khai cập nhật đến năm 2026, Nga hiện vận hành hơn 40 tàu phá băng các loại, trong đó có 8 tàu phá băng hạt nhân đang hoạt động - nhiều hơn toàn bộ phần còn lại của thế giới cộng lại.
Đây là lợi thế đặc biệt mà chưa quốc gia nào có thể sao chép trong ngắn hạn. Không giống tàu phá băng diesel-điện thông thường, tàu phá băng hạt nhân có thể hoạt động nhiều năm mà không cần tiếp nhiên liệu, duy trì công suất cực lớn để phá lớp băng dày tới 3 m trong điều kiện Bắc Cực khắc nghiệt.
Các tàu hiện đại thuộc chương trình Project 22220 như Arktika, Sibir, Ural và Yakutia được xem là những tàu phá băng mạnh nhất thế giới hiện nay. Mỗi tàu sử dụng hai lò phản ứng hạt nhân RITM-200 với tổng công suất nhiệt khoảng 350 MW, đủ sức mở tuyến vận tải quanh năm trên Tuyến hàng hải phương Bắc (NSR).
Không chỉ là thương mại mà còn là địa chính trị
Nga không đầu tư khổng lồ vào hạm đội phá băng chỉ vì thương mại. Bắc Cực đang ngày càng trở thành không gian cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc.
Tuyến hàng hải phương Bắc chạy dọc bờ biển Nga có thể rút ngắn đáng kể thời gian vận chuyển giữa châu Âu và châu Á so với tuyến qua kênh đào Suez. Trong bối cảnh nhiều điểm nghẽn hàng hải toàn cầu liên tục bất ổn, Moskva coi đây là "hành lang chiến lược thế kỷ 21".
Tập đoàn Rosatom - đơn vị quản lý đội tàu phá băng hạt nhân Nga, đặt mục tiêu biến tuyến này thành tuyến vận tải hoạt động quanh năm vào thập niên 2030. Để thực hiện kế hoạch, Nga đang đầu tư khoảng 26 tỷ USD nâng cấp hạ tầng Bắc Cực, bao gồm cảng biển, đội tàu băng lớp Arc7 và các tàu phá băng thế hệ mới.
Không chỉ phục vụ kinh tế, hạm đội phá băng còn gắn chặt với chiến lược quân sự của Nga tại Bắc Cực. Nhiều chuyên gia phương Tây đánh giá các tàu này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm hoạt động cho Hạm đội phương Bắc, các căn cứ quân sự và tuyến tiếp vận chiến lược của Nga.
Nga vẫn dẫn đầu, nhưng áp lực đang tăng lên
Dù giữ ưu thế áp đảo, Moskva không còn ở vị thế "một mình một cuộc chơi". Mỹ, Canada và nhiều nước NATO đang tăng cường hiện diện tại Bắc Cực sau khi Phần Lan và Thụy Điển gia nhập liên minh quân sự này.
Đặc biệt, Phần Lan - dù không sở hữu đội tàu phá băng lớn như Nga, lại là một trong những trung tâm đóng tàu phá băng hàng đầu thế giới. Nhiều tàu phá băng Nga trước đây từng được đóng hoặc thiết kế với sự tham gia của các công ty Phần Lan.
Trong khi đó, Trung Quốc cũng đang mở rộng tham vọng "Con đường tơ lụa băng giá", tăng cường đầu tư vào vận tải Bắc Cực và tàu băng lớp cao cấp. Bắc Kinh coi Tuyến hàng hải phương Bắc là phương án thay thế an toàn cho các tuyến vận tải truyền thống dễ bị phong tỏa.
Một vấn đề khác đối với Nga là áp lực từ các lệnh trừng phạt phương Tây. Các hạn chế về công nghệ đóng tàu, bảo hiểm và linh kiện đang làm chậm quá trình hiện đại hóa đội tàu phá băng cũng như đội tàu vận tải Bắc Cực.
Theo báo cáo, Nga hiện buộc phải tăng thời gian hoạt động của nhiều tàu phá băng hạt nhân lên tới 270 ngày mỗi năm do thiếu hụt tàu mới và nhu cầu hộ tống vận tải ngày càng lớn. Điều này làm tăng áp lực bảo trì và nguy cơ hao mòn kỹ thuật.
Ưu thế lớn nhưng không thể chủ quan
Thực tế cho thấy Nga vẫn đang nắm lợi thế rất lớn trong "cuộc chơi Bắc Cực". Không quốc gia nào hiện sở hữu năng lực phá băng tương đương Moskva, đặc biệt ở lĩnh vực tàu phá băng hạt nhân.
Tuy nhiên, ưu thế hiện tại không đồng nghĩa vị trí dẫn đầu sẽ được duy trì mãi mãi. Bắc Cực đang trở thành một trong những khu vực cạnh tranh chiến lược quyết liệt nhất thế giới, nơi công nghệ đóng tàu, hậu cần, năng lượng và quân sự gắn chặt với nhau.
Đối với Nga, duy trì vị thế số một không chỉ là vấn đề danh tiếng, mà còn liên quan trực tiếp tới khả năng kiểm soát Tuyến hàng hải phương Bắc, khai thác tài nguyên và bảo vệ lợi ích địa chính trị tại khu vực giàu tiềm năng nhất hành tinh trong nhiều thập niên tới.
