Trong tâm thức của nhiều người Việt Nam, hình ảnh những cây ăn quả trĩu cành bên lề đường hay trong sân vườn mà không ai hái thường gợi lên sự tiếc nuối, và khi không dùng hết, chủ nhà vui lòng chia sẻ khi ai đó xin. Vì thế một số người Việt Nam sang Nhật rất ngạc nhiên khi gặp tình huống, họ thấy những cây trĩu quả mọc bên đường, quả rụng đầy gốc mà có vẻ không ai thu hoạch nên hỏi xin chủ nhà vài trái. Chủ nhà cũng cho, nhưng hôm sau khi đi qua con đường đó, vị khách nhìn thấy những cây trĩu quả đó đã bị chặt bỏ.
Những người Việt Nam từng sống lâu ở Nhật cho biết không phải chủ vườn nào cũng hành xử như vậy, nhưng chuyện chặt cây sau khi bị xin quả là có ở Nhật Bản. Hành động này dễ bị hiểu lầm là sự ích kỷ hoặc lãng phí, nhưng đằng sau đó là quan điểm sống khác biệt.
Vậy lý do một sô người Nhật Bản chặt cây sau khi bị xin trái là gì?
Nhiều người Nhật Bản chặt cây chứ không cho quả dư thừa. (Ảnh: afamily)
Nỗi sợ phiền hà và sự coi trọng riêng tư
Một trong những khái niệm cốt lõi nhất trong văn hóa Nhật Bản là "Meiwaku" – nghĩa là gây phiền hà cho người khác. Người Nhật được dạy từ nhỏ rằng không nên làm bất cứ việc gì có thể ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng hoặc những người xung quanh.
Cây ăn quả trong vườn có vẻ là hình ảnh đẹp, nhưng khi quả chín và rụng xuống, nó tạo ra rác thải, thu hút côn trùng và gây mùi khó chịu cho hàng xóm. Thay vì để cây trở thành nguồn cơn của sự phiền toái, chủ nhà có thể chọn cách chặt bỏ cây khi họ cảm thấy mình không còn đủ khả năng chăm sóc hoặc dọn dẹp thường xuyên.
Việc cho người khác hái quả cũng tiềm ẩn những rủi ro về sự phiền hà. Nếu một người được phép vào vườn hái quả, họ có thể vô tình làm hỏng hàng rào, giẫm lên cỏ hoặc gây ra tiếng ồn ảnh hưởng đến sự yên tĩnh của khu phố. Việc cho người khác vào vườn hái quả hoặc những trái cây thu hút người lạ cũng ảnh hưởng đến sự riêng tư của họ.
Đối với người Nhật, sự riêng tư và trật tự công cộng là tối thượng, chặt cây còn hơn khiến mối quan hệ với hàng xóm trở nên căng thẳng.
Quả và lá rụng dễ gây phiền hà đến những người trong khu phố. (Ảnh: Jptimes)
Quy định về an toàn thực phẩm
Người Nhật có tiêu chuẩn cực kỳ cao về an toàn thực phẩm. Khi chủ nhà cho người lạ quả từ cây trong vườn, họ tự đặt mình vào một tình huống rủi ro pháp lý và đạo đức rất lớn. Nếu người nhận quả chẳng may bị ngộ độc, dị ứng hoặc gặp vấn đề về sức khỏe sau khi ăn, chủ nhà sẽ là người chịu trách nhiệm đầu tiên.
Khác với trái cây được bày bán trong siêu thị vốn đã trải qua quy trình kiểm dịch và đóng gói nghiêm ngặt, trái cây trồng tự phát có thể chứa không đảm bảo sức khỏe. Trong một xã hội đề cao tính tự giác và thượng tôn pháp luật như Nhật Bản, việc tặng thứ gì đó không đảm bảo tiêu chuẩn kiểm định được coi là hành động thiếu trách nhiệm.
Người Nhật không muốn đối diện với nguy cơ bị kiện tụng hoặc đơn giản là cảm giác tội lỗi nếu có chuyện không hay xảy ra. Do đó, việc từ chối cho quả hoặc tiêu hủy chúng như cách để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cả chủ lẫn khách.
Tâm lý tặng quà
Văn hóa Nhật Bản vận hành dựa trên sự cân bằng giữa "cho" và "nhận". Khi nhận một món quà, dù nhỏ như một vài quả cam, bạn mặc nhiên nợ người tặng một sự hàm ơn (O-kaeshi). Điều này vô tình tạo ra áp lực tâm lý cho người nhận.
Tâm lý tránh để người khác mang nợ nên người Nhật thường chủ động không cho quả thừa. (Ảnh: Jptimes)
Họ sẽ cảm thấy phải tìm cách trả lễ bằng một món quà hoặc một sự giúp đỡ tương xứng. Đối với nhiều người Nhật hiện đại, sự ràng buộc này đôi khi rất mệt mỏi và phiền phức.
Chủ nhà hiểu rõ điều này nên họ tránh tặng quả để không làm khó người khác. Ngược lại, người qua đường cũng rất hiếm khi xin quả vì họ không muốn tự đặt mình vào vị thế mắc nợ một người xa lạ. Mối quan hệ giữa người với người trong xã hội Nhật Bản thường được duy trì ở một khoảng cách an toàn và lịch sự.
Quan niệm về lãng phí
Trong khi nhiều nền văn hóa coi việc để thực phẩm hư hỏng là lãng phí (Mottainai), người Nhật lại có một cách tiếp cận khác về sự lãng phí trong bối cảnh thẩm mỹ và trật tự. Cây ăn quả không được chăm sóc, quả rụng đầy gốc, lá khô héo bị coi là sự lãng phí về không gian và làm xấu đi cảnh quan chung.
Với họ, việc duy trì vẻ ngoài chỉn chu cho ngôi nhà và khu vườn là một phần của trách nhiệm công dân. Nếu không thể duy trì sự chỉn chu đó, việc chặt cây được coi là giải pháp triệt để và đẹp đẽ nhất.
Cây không chăm sóc cũng là sự lãng phí không gian. (Ảnh: iStock)
Ngoài ra, quan niệm về quyền sở hữu tại Nhật Bản rất rõ ràng. Thứ gì không phải của mình thì tuyệt đối không chạm vào là quy tắc vàng. Dù quả có chín mọng và rụng xuống đường, người dân vẫn coi đó là tài sản của chủ nhà.
Sự tôn trọng tuyệt đối này khiến cho hành động hái trộm gần như không tồn tại, và hành động xin xỏ cũng bị coi là thiếu tự trọng. Khi giá trị của sự tự trọng và tính kỷ luật cao hơn giá trị của vài quả cam, người ta sẵn sàng chấp nhận việc quả bị bỏ đi như một cái giá để duy trì phẩm giá và trật tự xã hội.
Chi phí xử lý rác thải
Lý do cuối cùng mang tính thực tế và kinh tế hơn rất nhiều. Tại Nhật Bản, việc xử lý rác thải sinh hoạt, đặc biệt là rác hữu cơ từ sân vườn, rất tốn kém và có quy định nghiêm ngặt. Nếu chủ nhà thu hoạch quả nhưng không dùng hết, họ phải tốn tiền mua túi rác chuyên dụng và mất công phân loại, chờ ngày xe rác đến thu gom.
Việc dọn dẹp rất tốn thời gian, công sức và tiền bạc. (Ảnh: Jptimes)
Nếu quả rụng xuống đất công cộng, họ có thể bị chính quyền địa phương nhắc nhở hoặc phạt tiền vì không giữ gìn vệ sinh chung. Nhiều gia đình Nhật Bản ngày nay, đặc biệt là những người cao tuổi, không còn đủ sức khỏe để trèo hái hoặc dọn dẹp hàng ngày.
Việc thuê dịch vụ chăm sóc cây xanh hoặc xử lý rác định kỳ là khoản chi phí không nhỏ. Trong bối cảnh đó, việc chặt bỏ cây ăn quả để thay thế bằng những loại cây cảnh dễ chăm sóc hoặc lát gạch sân vườn là một quyết định mang tính kinh tế. Họ chọn cách chặt cây để tránh những rắc rối về tài chính và công sức về lâu dài, thay vì cố gắng duy trì một lợi ích nhỏ nhưng mang lại quá nhiều gánh nặng.
