Một người Mỹ: "Hôm nay tôi đổ xăng hết 50 đô! Bao giờ thoát cảnh chật vật chờ lương?"

Những người "cùng cảnh ngộ"

Mới đây trên Reddit, một tài khoản ký tên Agreeable_Music thốt lên một câu cảm thán, lập tức nó biến thành chủ đề bàn luận khá rôm rả: "Bạn có nghĩ mình sẽ thoát khỏi cuộc sống chật vật chỉ nhờ vào lương, từ tháng này qua tháng khác hay không? Hôm nay, tôi đổ đầy bình xăng hết 50 đô la mà suýt nữa thì phá sản…"

Reddit là một nền tảng mạng xã hội lớn của Mỹ, cuộc trò chuyện phản ánh phần nào một góc cuộc sống nói chung và áp lực tăng giá nhiên liệu nói riêng đang lan tỏa trong xã hội Mỹ. Ghi chú nói trên đã nhận được hơn 300 lượt bình luận tính đến hôm 26/3.

Nhưng câu chuyện giá xăng dường như chỉ là "mồi lửa" của tất cả người tham gia trò chuyện, bởi đó chỉ chuyện có tính thời điểm, phản ánh vấn đề căn bản bên dưới: nhu cầu được tự do tài chính, hoặc đơn giản là giảm bớt gánh nặng kiểu tháng nào cũng giữa tháng đã hết sạch tiền.

Slick_Karl viết: "Không! Và tôi sẽ không bao giờ có thể nghỉ hưu." Một người khác, ký tên Immaculate-torso63, cho biết: "Tôi 61 tuổi rồi mà vẫn chưa thoát khỏi vòng luẩn quẩn này. Cuộc sống ngày càng trở nên nặng nề hơn trước." 

DaWalt1976 chia sẻ: "Tôi sẽ tròn 50 tuổi vào tháng 12/2026. Rất có thể tôi sẽ phải sống nhờ trợ cấp xã hội cho đến khi qua đời."

“Lạm phát lối sống”

Với một số người dùng khác, vấn đề của họ không phải thu nhập thấp, mà là “cái bẫy” chi tiêu. Họ có mức lương tốt, nhưng dù vẫn được tăng lương tương đối đều đặn, cũng không thoát được vòng lặp "ngóng chờ lương" như chủ đề của cuộc thảo luận.

Người dùng Henrytbpovid thú nhận: "Tôi nghĩ mình sẽ luôn tăng chi tiêu để phù hợp với mức lương được tăng". Khi Henrytbpovid chia sẻ điều này, một số người dùng khác phản hồi và đưa lời khuyên hãy tích lũy thêm bằng chính số tiền đã được tăng vào lương, đừng "nâng cấp lối sống". 

Đây là điều mà các nhà kinh tế học hành vi gọi là lifestyle inflation - lạm phát lối sống. Thu nhập tăng, nhưng tiêu chuẩn sống tự động nâng theo, và cơ hội để hướng đến thoải mái hơn về tài chính (chứ chưa nói “tự do tài chính”) vẫn bằng không.

Còn có một yếu tố khác mà ít người nhận ra. Sendhil Mullainathan và Eldar Shafir, hai nhà nghiên cứu tại Harvard và Princeton, đã chỉ ra trong công trình về scarcity mindset rằng: khi luôn sống trong trạng thái thiếu hụt, não người không còn đủ "băng thông" để nghĩ dài hạn.

Người thiếu tiền “mãn tính” không phải không biết là họ cần tiết kiệm. Họ biết rõ, về lý thuyết. Nhưng áp lực trước mắt chiếm hết tư duy: tháng này trả kịp không, tuần này ăn gì, hôm nay đổ xăng có đủ tiền không. Kết quả là những quyết định tài chính ngày càng ngắn hạn hơn, không bao giờ có thể duy trì được một kế hoạch tài chính lâu dài, và vòng luẩn quẩn "sống chết chỉ nhờ lương" lặp đi lặp lại. 

Người ở lứa tuổi trung niên càng khó thay đổi thực trạng này. Không thể để con cái thiếu thốn hơn “con nhà hàng xóm”, không thể để cha mẹ thấy mình không chu toàn. Chi tiêu vì nghĩa vụ và chi tiêu vì “sĩ diện” cộng lại, hầu như không còn chỗ để dư ra.

“Trả cho mình trước. Luôn luôn trước”

Ngay ở phía trên là ứng dụng 2 kịch bản lãi kép trong dự án "Tài Chính 40 Plus". Ứng dụng này tham khảo mô hình lãi kép của quốc tế, Việt hóa và thêm 1 kịch bản rằng: nếu trì hoãn thực hành lãi kép (với mọt khoản tiền gửi hay đầu tư cố định hàng tháng), thì thiệt hại giả định tài chính về mặt lý thuyết là bao nhiêu. 

Thực tế, ứng dụng này cũng như vô vàn tiện ích hay dịch vụ tài chính khác, nó sẽ vô ích khi người sử dụng không có điều tiên quyết là sự quyết tâm và lòng kiên trì hướng đến mục tiêu, trong 10 năm, 20 năm thậm chí lâu hơn. 

Như trong câu chuyện bên trên, nhiều người trong cuộc trò chuyện bày tỏ ở cùng tình cảnh như chủ đề nêu ra, không phải vì họ không biết các lý thuyết tiết kiệm, tích lũy sinh lời, mà là họ không làm theo cách đó. Người dùng Tommy2Faces, sau hàng chục bình luận khác, đưa ra câu nói súc tích mà ngắn gọn: "Hãy thiết lập để tích lũy tự động, rồi sống với phần còn lại. Hãy coi khoản đầu tư của bạn như một khoản chi phí hàng tháng."

Khẩu hiệu “trả cho bản thân trước, tự động và không thương lượng, dù chỉ 500 nghìn mỗi tháng” nếu được áp dụng triệt để, sẽ mang lại sức mạnh to lớn. Và ứng dụng (nêu trên) phần nào trực quan hóa các kịch bản thực hiện ngay hay lại trì hoãn.

Nguyên tắc "Pay yourself first" - trả cho mình trước - ít nhất 1 phần 10 thu nhập, thật ra là nguyên lý vô cùng nổi tiếng đã được George Clason đã viết trong cuốn sách nhỏ gọn “Người giàu có nhất thành Babylon” (đã có bản dịch tiếng Việt) từ gần một thế kỷ trước.

"Hãy giữ lại không dưới một phần mười tất cả những gì bạn kiếm được. Không phải sau khi trả hết các thứ. Trước. Luôn luôn trước” - là lời khuyên của Arkad, nhân vật chính trong sách.

Nếu làm được như vậy, vòng luẩn quẩn không tự vỡ ngay, nhưng nó rạn nứt từng ngày một, cho đến lúc đạt kết quả như người thực hiện mong muốn.