Nhìn từ việc CEO người Hàn Quốc quỳ lạy khán giả Việt Nam

Màn quỳ lạy làm dậy sóng phòng vé

Trong cuộc đua phim ảnh mùa Tết Bính Ngọ, thị trường chứng kiến sự chênh lệch rõ rệt về doanh thu giữa bốn bộ phim chiếu Tết.

Thỏ ơi bứt tốc đứng đầu phòng vé, vừa cán mốc 100 tỷ đồng sau 3 ngày khởi chiếu. Tác phẩm của Trấn Thành áp đảo hoàn toàn suất chiếu so với ba đối thủ. Trong khi đó, Mùi phở - bộ phim khai thác chất liệu gia đình Bắc bộ, lấy món phở làm biểu tượng văn hóa - chỉ thu hơn 10 tỷ đồng sau ba ngày ra rạp.

Giữa lúc cuộc đua phòng vé nóng lên từng ngày, hình ảnh ông Kim Jin Keun - CEO Lotte Entertainment - quỳ gối lạy khán giả tại buổi cinetour của Mùi phở lập tức gây tranh luận. Giữa rạp chiếu có hàng trăm khán giả và trước ống kính máy quay, ông nhắc đến câu chuyện kim chi từ món ăn dân dã trở thành biểu tượng của Hàn Quốc.

"20 năm trước, không ai biết kim chi là gì. Tuy nhiên, đến hiện tại, kim chi đã trở thành một biểu tượng toàn cầu cho văn hóa của Hàn Quốc. Điều đó chứng minh Hàn Quốc không chỉ mạnh về mặt kinh tế mà còn mạnh về việc lan tỏa văn hóa qua từng khung hình nghệ thuật. Đặc biệt hơn nữa, giới trẻ Hàn Quốc vô cùng tự hào về nguồn cội của mình”, ông Kim nói.

Từ câu chuyện mang kim chi trở thành biểu tượng văn hóa, ông Kim mong muốn Mùi phở góp phần lan tỏa văn hóa Việt - món phở truyền thống - ra thế giới.

“Trong dịp Tết Nguyên đán này, có nhiều phim về gia đình, nhưng tôi tin Mùi phở là bộ phim đặc biệt. Phim có thể giúp các gia đình cùng bên nhau, cùng cười, cùng khóc. Một bộ phim văn hóa hay, ý nghĩa không chỉ cần được đầu tư chỉn chu, mà còn cần tình cảm từ khán giả, sự đồng lòng của quý vị. Chính vì thế, tôi thực sự mong rằng chúng ta lan tỏa được văn hóa, lịch sử Việt Nam - thông qua Mùi phở ”, ông Kim nói thêm.

Việc nhắc tới kim chi trong phát biểu không phải ngẫu nhiên. Năm 2013, Kimjang - nghi thức làm và chia sẻ kim chi - được UNESCO ghi nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Sự công nhận này củng cố vị thế kim chi là biểu tượng bản sắc Hàn Quốc, đồng thời khẳng định giá trị cộng đồng của việc chia sẻ món ăn trong gia đình và xã hội.

Song hành với đó là chiến lược quảng bá văn hóa thông qua làn sóng Hallyu. Theo phân tích của The New York Times, các bộ phim truyền hình như Nàng Dae Jang Geum không chỉ kể câu chuyện lịch sử mà còn khắc họa ẩm thực cung đình Hàn Quốc, tạo nên làn sóng quan tâm đến món ăn và văn hóa truyền thống. Sau khi phim phát sóng, lượng khách du lịch đến Hàn Quốc tăng mạnh, nhiều nhà hàng tái hiện thực đơn trong phim thu hút đông đảo thực khách quốc tế.

Tạp chí Time và nhiều nghiên cứu học thuật về quyền lực mềm cũng chỉ ra rằng Hàn Quốc đã chủ động đầu tư vào công nghiệp văn hóa từ cuối thập niên 1990. Chính phủ nước này xem điện ảnh, âm nhạc và ẩm thực là trụ cột quảng bá quốc gia. Kim chi, bibimbap hay thịt nướng Hàn Quốc không chỉ xuất hiện trong đời sống mà còn được lồng ghép có chủ ý vào phim ảnh, chương trình truyền hình thực tế và các chiến dịch truyền thông quốc tế.

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc, xuất khẩu nội dung văn hóa tăng trưởng đều đặn qua các năm, kéo theo mức tăng của du lịch và tiêu thụ sản phẩm ẩm thực. Ẩm thực trở thành một phần của thương hiệu quốc gia Hàn Quốc (thường được gọi là K-Brand).

Từ câu chuyện của Hàn Quốc, việc CEO Lotte Entertainment đặt tham vọng khiến phở thành công như kim chi thông qua điện ảnh hoàn toàn có thể xảy ra. Phở vốn đã được CNN, The Guardian và nhiều tờ báo quốc tế ca ngợi là món ăn tiêu biểu của Việt Nam.

Vì sao hành động quỳ lạy gây tranh luận?

Dù ý tưởng đưa phở ra toàn cầu hoàn toàn tích cực và mang tính cầu thị, song hành động quỳ gối xin lỗi của CEO Lotte Entertainment lại đang gây tranh luận.

Ở chiều hướng ủng hộ Mùi phở , không ít bình luận cho rằng phim Thỏ ơi chiếm phần lớn suất chiếu, khiến tác phẩm của Minh Beta không có cơ hội tiếp cận khán giả. Ở chiều ngược lại, một bộ phận khán giả nhận định hành động quỳ gối là “hơi quá”, bởi trong cơ chế thị trường, doanh thu phản ánh sức hút nội dung, phim hay sẽ tự có khán giả tìm đến.

Khán giả đặt câu hỏi vấn đề có nghiêm trọng đến mức CEO Lotte Entertainment phải quỳ lạy khán giả?

Trong truyền thống Việt Nam, quỳ lạy gắn với hệ giá trị gia đình và tâm linh. Con cháu quỳ trước bàn thờ tổ tiên dịp Tết, cô dâu chú rể lạy gia tiên trong lễ cưới, tín đồ quỳ trong chùa hoặc nhà thờ... thể hiện sự tôn kính.

Tham khảo các nghiên cứu về văn hóa Việt Nam, nghi thức quỳ lạy phản ánh cấu trúc xã hội truyền thống dựa trên gia đình và thứ bậc. Tuy nhiên, trong đời sống hiện đại, hành vi này thu hẹp phạm vi. Hành động quỳ lạy hiếm khi xuất hiện trong giao tiếp thông thường, chỉ có ở nơi tôn kính. Chính sự thay đổi này khiến việc đại diện Lotte Cinema quỳ trước khán giả gây ra cảm giác quá đà.

"Có gì mà phải quỳ lạy van xin đến mức này", "Ngày Tết mà lại quỳ lạy khán giả thế này sao? Nhìn không may mắn gì cả", "Khán giả cũng chỉ là người bỏ tiền ra mua vé, sao phải quỳ lạy như tổ tiên ông bà vậy?"... một số khán giả tỏ thái độ trước hành động cúi người của CEO người Hàn Quốc.

Sự khác biệt trong tiếp nhận hành động quỳ gối cũng bắt nguồn từ khác biệt văn hóa giữa Việt Nam và Hàn Quốc. Tại Hàn Quốc, nghi thức cúi lạy (jeol) không chỉ giới hạn trong không gian tâm linh. Dịp Tết Seollal, nghi thức sebae - con cháu quỳ và cúi rạp người chúc Tết người lớn - là phong tục phổ biến trong hầu hết gia đình. Trẻ em thực hiện sebae để nhận lời chúc và tiền mừng tuổi, một thực hành được duy trì qua nhiều thế hệ.

Theo Korea Times , trong các buổi họp báo xin lỗi của doanh nghiệp hoặc người nổi tiếng, việc cúi rạp người hoặc quỳ gối thể hiện sự nhận trách nhiệm trước công chúng. Hình ảnh lãnh đạo tập đoàn hoặc nghệ sĩ cúi sâu trước truyền thông không phải điều hiếm gặp. Hành động phản ánh nền văn hóa coi trọng tập thể và danh dự chung.

BBC từng phân tích rằng tại Nhật Bản và Hàn Quốc, mức độ cúi đầu trong lời xin lỗi công khai phản ánh mức độ nghiêm trọng của sự việc và mức độ thành tâm. Cúi 15 độ thể hiện sự chào hỏi thông thường, 45 độ cho lời xin lỗi trang trọng, còn cúi 90 độ hoặc quỳ hoàn toàn được xem là biểu đạt sự hối lỗi hoặc biết ơn sâu sắc. Ở đây, hành vi không mang nghĩa quỳ lụy, mà là trách nhiệm trước cộng đồng.

Khác với Việt Nam, việc quỳ lạy ngày càng thu hẹp vào không gian gia đình và tôn giáo thì tại Hàn Quốc, nghi thức cúi lạy vẫn hiện diện trong nhiều tình huống xã hội trang trọng. Vì vậy, cùng một hành vi có thể được xem là biểu đạt thành tâm trong xã hội này nhưng lại gây tranh cãi trong xã hội khác.