Trong nhiều năm qua, một “bóng ma” đã ám ảnh nước Mỹ. Đó là viễn cảnh Nga giả định sử dụng vũ khí hạt nhân trong không gian, có khả năng phá hủy gần một nửa số vệ tinh quân sự và dân sự, đồng thời khiến quỹ đạo Trái Đất tầm thấp (LEO) trở nên không thể sử dụng trong nhiều năm.
Mỹ nói Nga đang phát triển vũ khí chống vệ tinh
Theo các báo cáo của Mỹ, Nga đang phát triển một dạng ASAT sử dụng vụ nổ hạt nhân trong không gian để tạo ra các hiệu ứng vũ khí, nhiều khả năng là xung điện từ (EMP), qua đó vô hiệu hóa hoặc phá hủy các vệ tinh.
Nguồn tin nói rằng, Chính phủ Nga đang xây dựng chương trình trang bị đầu đạn hạt nhân cho một số vệ tinh của mình. Chỉ cần kích nổ một đầu đạn duy nhất, Điện Kremlin có thể đánh sập hàng trăm vệ tinh dân sự và quân sự.
Nếu hệ thống chống vệ tinh kích nổ một đầu đạn hạt nhân trên quỹ đạo, nó sẽ tạo xung điện từ có thể làm hỏng hoặc vô hiệu hóa nhiều vệ tinh ngay lập tức, tạo bức xạ mạnh kéo dài, tiếp tục phá hủy vệ tinh trong nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng, làm ô nhiễm quỹ đạo thấp trong thời gian dài. Minh họa: Eurasian Times.
Năm 2024, chính quyền Tổng thống Mỹ Joe Biden thông báo, một vệ tinh thử nghiệm bị nghi ngờ phục vụ loại vũ khí này đã hoạt động trên quỹ đạo trong hai năm.
Vệ tinh được nhắc tới là Cosmos 2553, được Nga phóng lên vào tháng 2/2022.
Ngay lập tức, vệ tinh này thu hút sự chú ý của quân đội Mỹ do nằm ở một khu vực không gian vốn ít được sử dụng, thường dành cho các vệ tinh đã ngừng hoạt động. Nga giải thích việc chọn quỹ đạo này hoàn toàn vì mục đích khoa học: nhằm thử nghiệm khả năng chịu đựng của vật liệu và linh kiện điện tử trước mức bức xạ cao hơn.
Tuy nhiên, Chính phủ Mỹ không coi lời giải thích này là đáng tin, bởi mức bức xạ tại quỹ đạo của Cosmos 2553 tuy cao nhưng chưa đủ để biện minh cho các thử nghiệm như Mátxcơva mô tả.
Cũng có những chỉ trích đối với Chiến lược Quốc phòng Quốc gia (NDS) của Mỹ, khi cho rằng tài liệu này chưa chuẩn bị đầy đủ để đối phó các mối đe dọa hạt nhân và không gian.
Tháng trước, Chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện Mỹ, Thượng nghị sĩ Roger Wicker, cảnh báo rằng Mỹ đang phớt lờ các mối đe dọa mới nổi trong lĩnh vực hạt nhân và không gian, điều có thể khuyến khích các đối thủ như Nga và Trung Quốc hành động thù địch ngoài không gian.
“Không có gì bí mật khi tôi cho rằng NDS này còn nhiều thiếu sót”, ông Wicker nói với lãnh đạo Bộ Tư lệnh Chiến lược và Không gian Mỹ. “Tôi đặc biệt lo ngại rằng chiến lược hiện tại không xử lý các mối đe dọa không gian và hạt nhân với mức độ khẩn cấp tương xứng”.
Đô đốc Richard Correll, Tư lệnh Bộ Tư lệnh Chiến lược Mỹ, nói: “Nga đã ám chỉ, và cũng được ghi nhận rằng, họ đang phát triển năng lực hạt nhân có thể triển khai trong không gian. Chúng ta phải tính đến điều đó trong cấu trúc lực lượng và phương án đối phó. Bộ Quốc phòng đang rất tập trung vào vấn đề này”.
Tên lửa Soyuz 2.1a đang đưa vệ tinh Kosmos 2553 vào không gian. Ảnh: Bộ Quốc phòng Nga.
Tập trận đối phó vũ khí hạt nhân trong không gian
Hiện nay, có vẻ như Mỹ đã bắt đầu nghiêm túc nhìn nhận mối đe dọa này và phát triển các biện pháp đối phó việc sử dụng vũ khí hủy diệt hàng loạt (WMD) trong không gian.
Tháng trước, Bộ Tư lệnh Không gian Mỹ tổ chức cuộc diễn tập bàn tròn mang tên “Apollo Insight”, tập trung vào việc Nga phát triển loại vũ khí này.
Ngày 23/3, Bộ Tư lệnh Không gian Mỹ (USSPACECOM) tổ chức loạt diễn tập “Apollo Insight Commercial Integration” đầu tiên với sự tham gia của các đối tác thương mại.
Đây là cuộc diễn tập đầu tiên trong số bốn cuộc dự kiến diễn ra trong năm nay, tập trung vào mối đe dọa từ vũ khí hủy diệt hàng loạt trong không gian.
Ngoài các quan chức Bộ Tư lệnh Không gian và hơn 60 công ty, cuộc diễn tập còn có sự tham gia của các quốc gia thuộc lực lượng đa quốc gia Operation Olympic Defender gồm Australia, Canada, New Zealand và Vương quốc Anh, cùng đại diện từ 17 cơ quan chính phủ, bao gồm Cơ quan Giảm thiểu Đe dọa Quốc phòng, Bộ Năng lượng, Cơ quan Hàng không vũ trụ Mỹ (NASA) và nhiều phòng thí nghiệm nghiên cứu.
“Chúng tôi nhận được số lượng đăng ký tham gia rất lớn từ các đối tác thương mại, với 62 công ty và 175 người tham dự, bao gồm 6 CEO, 9 phó chủ tịch và 31 giám đốc”, Chỉ huy Hải quân Mỹ Heather Thomas, phụ trách tích hợp thương mại của USSPACECOM, cho biết. “Cuộc diễn tập tiếp theo sẽ diễn ra vào tháng 6 và tập trung vào tác chiến cơ động quỹ đạo”.
Dù sự kiện được xếp loại mật, các cuộc thảo luận đã đề cập nhiều chủ đề, bao gồm tầm quan trọng của nhận thức tình huống trong không gian nhằm phát hiện và đánh giá mối đe dọa, cũng như những nguy cơ đối với ưu thế không gian của Mỹ và đồng minh.
Thông cáo của USSPACECOM cho biết, cuộc diễn tập đã nâng cao nhận thức về mức độ nghiêm trọng của mối đe dọa và các giải pháp tiềm năng.
“Tôi tin rằng các bên tham gia đã rời cuộc diễn tập với sự hiểu biết sâu sắc hơn về mức độ nghiêm trọng của các mối đe dọa tiềm tàng, và họ rất sẵn sàng chia sẻ ý tưởng về cách trở thành một phần của giải pháp”, ông Jay Santee, Tổng giám đốc Aerospace Corp., nói.
“Bộ Tư lệnh Không gian Mỹ đã trình bày các kịch bản, phân tích mối đe dọa và tác động, cũng như các phương án giảm thiểu. Tôi rất ấn tượng với sự tham gia tích cực của các bên. Họ đưa ra nhiều sáng kiến, phương án hành động và ý tưởng mới nhằm ngăn chặn việc sử dụng vũ khí hạt nhân trong không gian”, ông Santee nói thêm.
Hệ thống chống vệ tinh nếu sử dụng vũ khí hạt nhân có thể sẽ dẫn tới sụp đổ hệ sinh thái vệ tinh, gián đoạn kinh tế toàn cầu, mất khả năng điều phối quân sự- dân sự, hiệu ứng dây chuyền kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Minh họa: Eurasian Times.
Hậu quả tàn khốc
Do tính chất mật, USSPACECOM không công bố kết quả cụ thể. Tuy nhiên, các báo cáo nguồn mở đã chỉ ra hậu quả tàn khốc nếu vũ khí hạt nhân được sử dụng trong không gian.
Theo báo cáo mới nhất của Secure World Foundation, một vũ khí như vậy có thể phá hủy số lượng lớn vệ tinh theo hai làn sóng. Làn sóng đầu là các vệ tinh nằm trong tầm nhìn trực tiếp của vụ nổ. Làn sóng thứ hai là các vệ tinh bị ảnh hưởng bởi lượng bức xạ gia tăng bị giữ lại trong vành đai Van Allen.
“Một số tác động có thể không xuất hiện ngay mà kéo dài trong nhiều ngày, nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng, khi mức bức xạ cao dần làm suy giảm các vệ tinh không được bảo vệ, và có thể kéo dài trong nhiều năm, đe dọa việc sử dụng không gian của mọi quốc gia”.
Viện Các vấn đề Quốc tế và An ninh Đức (SWP) cho biết, mức độ tàn phá phụ thuộc vào vị trí xảy ra vụ nổ trong không gian .
Có ba loại quỹ đạo chính. Một là, quỹ đạo Trái Đất tầm thấp (LEO) từ 100-2.000 km, nơi tập trung phần lớn vệ tinh thương mại và hơn 90% tổng số vệ tinh. Cosmos 2553 hoạt động ở độ cao khoảng 2.000 km.
Hai là, quỹ đạo Trái Đất trung bình (MEO), kéo dài tới khoảng 36.000 km, nơi đặt các hệ thống định vị quan trọng như GPS, Galileo và GLONASS.
Ba là, quỹ đạo địa tĩnh (GEO) trên 36.000 km, nơi có các vệ tinh thời tiết, truyền hình và các tài sản chiến lược như vệ tinh liên lạc quân sự và hệ thống cảnh báo sớm tên lửa.
Theo SWP, việc kích nổ vũ khí hạt nhân trong LEO sẽ ảnh hưởng đến số lượng vệ tinh lớn nhất và làm gián đoạn toàn bộ năng lực không gian. Trong khi đó, vụ nổ ở MEO sẽ ảnh hưởng đến các hệ thống định vị, còn các tài sản ở GEO có vai trò then chốt trong răn đe chiến lược.
Nghiên cứu cũng cảnh báo rằng tải trọng của một vệ tinh mang đầu đạn hạt nhân trong tương lai không thể được nhận diện từ bên ngoài cho đến khi nó phát nổ.
Tướng Stephen Whiting, Tư lệnh USSPACECOM, cảnh báo rằng việc hiểu sai vai trò của không gian trong hoạt động quân sự có thể khiến Mỹ đánh mất lợi thế.
“Nếu chúng ta không điều chỉnh tư duy, nếu vẫn bám vào quan niệm rằng không gian là một lĩnh vực khác biệt, chúng ta có nguy cơ tụt lại phía sau các đối thủ vốn đã thích nghi với thực tế này”, ông nói.
Chuỗi diễn tập Apollo Insight sẽ tiếp tục trong suốt năm 2026, với các nội dung như tác chiến cơ động quỹ đạo, mạng lưới vệ tinh phân tán trên nhiều quỹ đạo, và phòng thủ tên lửa tích hợp.
Rõ ràng, không gian đang trở thành chiến trường tiếp theo trong cuộc chạy đua vũ trang, bao gồm cả hạt nhân, giữa các cường quốc.
Đối với NASA, Cosmos 2553 là một vệ tinh trinh sát quân sự của Nga. Ảnh: Reuters.
