Hơn 2.000 tỷ USD và vấn nạn chưa từng có mà nền kinh tế Trung Quốc sắp đối mặt

Theo The Economist, một bộ phận nhỏ xã hội Trung Quốc sắp thừa kế khối tài sản khổng lồ. Điều này đang làm thay đổi sâu sắc tâm lý người trẻ khi nhiều người nhận ra sự bất bình đẳng ngay từ lúc sinh ra.

10 năm nữa, người trẻ Trung Quốc có thể thua ngay từ khi sinh ra

Từ cuối thập niên 1970, khi Trung Quốc mở cửa nền kinh tế, làn sóng làm giàu bùng nổ đã tạo ra một thế hệ doanh nhân “tay trắng làm nên”. Chỉ riêng năm 2025, Trung Quốc đại lục đã có thêm 70 tỷ phú mới, nâng tổng số lên 470, theo UBS (trong khi Mỹ có hơn 900 tỷ phú). Khối tài sản mà nhóm này nắm giữ đã lên tới khoảng 1.800 tỷ USD.

Điểm đáng chú ý là phần lớn các tỷ phú Trung Quốc hiện nay đều là tự thân lập nghiệp, chiếm tới 98% – cao hơn nhiều so với 66% ở Hồng Kông và 69% ở Đài Loan. Tuy nhiên, của cải đang ngày càng tập trung vào nhóm lớn tuổi. Năm 2025, những người từ 60 tuổi trở lên chiếm gần một nửa số cá nhân sở hữu ít nhất 5 tỷ nhân dân tệ, tăng mạnh so với chỉ 23% vào năm 2016, theo dữ liệu của Hurun.

Điều đó đồng nghĩa với một làn sóng chuyển giao tài sản khổng lồ đang đến gần. Trong thập kỷ tới, giới nhà giàu Trung Quốc (tài sản trên 5 triệu USD) dự kiến sẽ chuyển giao khoảng 2.100 tỷ USD cho thế hệ sau, theo Altrata.

Quá trình này được dự báo sẽ nhanh chóng định hình lại diện mạo nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Tuy nhiên, làn sóng thừa kế cũng đang đặt Trung Quốc trước một bài toán lớn hơn: bất bình đẳng ngay từ vạch xuất phát. Năm 2024, 1% người giàu nhất nắm giữ 30% tổng tài sản, trong khi 10% giàu nhất kiểm soát tới 68% — tăng mạnh so với ba thập kỷ trước.

Trước đây, người Trung Quốc tin rằng giàu có là kết quả của nỗ lực cá nhân. Nhưng niềm tin đó đang dần lung lay: tỷ lệ người cho rằng “chăm chỉ sẽ được đền đáp” đã giảm từ 62% năm 2004 xuống chỉ còn 28% vào năm 2023.

Không có di chúc, không có lối đi

Một vấn nạn khác cũng đang âm thầm diễn ra tại xứ tỷ dân, đó là việc chuyển giao “quyền lực kinh tế” đang không hề suôn sẻ. Nghiên cứu của Cao Hạo (Đại học Thanh Hoa) cho thấy, trong 67 nhà sáng lập hoặc cổ đông kiểm soát các công ty niêm yết Trung Quốc qua đời giai đoạn 2003–2024, chỉ có 6 người lập di chúc.

Vụ tranh chấp thừa kế nổi bật nhất gần đây là trường hợp ông Tông Khánh Hậu – người sáng lập đế chế đồ uống Wahaha, qua đời năm 2024 ở tuổi 79. Từ xuất thân nghèo khó, ông vươn lên thành tỷ phú và từng đứng đầu danh sách người giàu nhất Trung Quốc.

Con gái ông, vốn được xem là con một, ban đầu thừa kế toàn bộ tài sản. Tuy nhiên, chỉ một năm sau, 3 người khác bất ngờ xuất hiện, tự nhận là con và đòi chia hơn 2 tỷ USD di sản. Vụ kiện kéo dài đến nay vẫn chưa có hồi kết, thu hút sự quan tâm lớn của dư luận và trở thành “case study” khiến nhiều doanh nhân Trung Quốc bắt đầu nhìn lại việc lập di chúc.

Nhưng Wahaha chỉ là phần nổi của tảng băng. Số vụ án liên quan đến thừa kế tại Trung Quốc đang tăng nhanh chóng. Nếu giai đoạn 2006–2015 chỉ ghi nhận chưa đến 90.000 bản án, thì trong 10 năm qua, con số này đã tăng gần gấp 5 lần.

Nguyên nhân nằm ở cấu trúc gia đình ngày càng phức tạp: tỷ lệ ly hôn gia tăng, xuất hiện nhiều mối quan hệ ngoài hôn nhân, các cặp đôi không kết hôn, người không có con hoặc con cái sống ở nước ngoài. Trong khi đó, luật hiện hành quy định tài sản được chia đều cho cha mẹ, vợ/chồng và con cái – kể cả con ngoài giá thú – khiến không ít trường hợp phát sinh tranh chấp khi người để lại tài sản có mong muốn khác, như để lại cho cháu hoặc bạn đời chưa đăng ký kết hôn. Chưa kể, nhiều bản di chúc lại không hợp lệ về mặt pháp lý.

Đáng chú ý, vấn đề này không chỉ giới hạn trong giới siêu giàu. Tầng lớp trung lưu với khoảng 500 triệu người cũng đã tích lũy lượng tài sản đáng kể, chủ yếu từ bất động sản. Tỷ lệ sở hữu nhà ở đô thị đã tăng từ 20% năm 1980 lên tới 96% vào năm 2022. Dù thị trường nhà đất gần đây trầm lắng, bất động sản vẫn chiếm khoảng 70% tài sản của các hộ gia đình.

Hệ quả là chính quyền ngày càng phải xử lý những tình huống phức tạp hơn, như trường hợp một phụ nữ 46 tuổi sống độc thân tại Thượng Hải qua đời mà không để lại di chúc hay người thân - buộc cơ quan chức năng phải đứng ra giải quyết toàn bộ khối tài sản để lại.

Dùng hôn nhân để giữ tài sản hoặc đổi đời

Nhuế Manh, người phụ trách các chương trình quản lý tài sản gia đình tại Trường Kinh doanh Trung Âu Quốc tế (Thượng Hải), cho biết khoảng 3 triệu doanh nghiệp gia đình ở Trung Quốc sẽ được chuyển giao vào giữa thập niên 2030. “Chỉ trong 40 năm, chúng ta đã đi hết con đường mà phương Tây mất cả trăm năm,” ông nhận định.

Một trong những cách được giới giàu lựa chọn để giữ gìn tài sản là kết hôn giữa các gia đình cùng đẳng cấp. Theo Hurun, các mối quan hệ hôn nhân trong tầng lớp tinh hoa đang đan xen chằng chịt như “mạng nhện”. “Họ đều đi lên từ con số 0, nhưng thế hệ sau thì đã thuộc về một đẳng cấp hoàn toàn khác".

Trong lúc người giàu đau đầu vì vấn đề thừa kế, nền kinh tế Trung Quốc đang tăng trưởng chậm lại. Tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm 16–24 tuổi không đi học là 17%. Trên mạng xã hội, nhiều người trẻ nói rằng sự khác biệt lớn nhất giữa người thành công và phần còn lại không phải là học vấn hay công việc, mà là “sinh ra từ đâu”.

Nhiều người trẻ Trung Quốc đã lựa chọn từ bỏ cạnh tranh. Một số khác sống dựa vào cha mẹ và rất nhiều người đang coi hôn nhân là con đường thăng tiến nhanh hơn làm việc chăm chỉ.

Hiện tại, vẫn chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy sự bất mãn của một bộ phận người trẻ Trung Quốc sẽ dẫn đến bất ổn xã hội. Nhưng rõ ràng, nó đang thay đổi cách họ nhìn nhận về cuộc sống.

Một câu nói lan truyền trên mạng: “Cố gắng không đảm bảo thành công, nhưng không cố gắng thì chắc chắn thoải mái hơn.”

Trong khi đó, ngay cả một số người giàu cũng trở nên thận trọng hơn. Thay vì mạo hiểm như thế hệ trước, họ tập trung vào bảo toàn tài sản.

Một doanh nhân nhận xét: “Trước đây có thể bán bất cứ thứ gì. Còn bây giờ, cơ hội ít hơn nhiều. Mọi thứ đã được định hình.

(Theo The Economist)