“Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày giỗ Tổ mồng 10 tháng 3”, câu ca dao quen thuộc đã ăn sâu vào tâm thức bao thế hệ người Việt. Hằng năm, cứ đến ngày này, dòng người lại nô nức đổ về Phú Thọ, nơi có Đền Hùng linh thiêng, để tưởng nhớ tổ tiên, tri ân công lao dựng nước của các vua Hùng.
Theo các tài liệu phi chính sử, triều đại Hùng Vương có tổng cộng 18 đời vua, bắt đầu từ năm 2879 trước Công nguyên khi Hùng Vương thứ nhất lên ngôi, đặt quốc hiệu là Văn Lang, chia nước thành 15 bộ. Triều đại này kéo dài đến năm 258 trước Công nguyên thì chấm dứt khi Thục Phán An Dương Vương giành ngôi.
Như vậy, thời kỳ Hùng Vương tồn tại khoảng 2.600 năm, một con số rất lớn nếu so với tiến trình lịch sử. Nếu chia trung bình cho 18 đời vua, mỗi đời trị vì khoảng 150 năm, điều khó có thể xảy ra nếu xét theo quy luật tự nhiên. Chính vì vậy, nhiều học giả đã đưa ra cách lý giải rằng “18 đời vua Hùng” không phải là 18 cá nhân riêng lẻ, mà là 18 chi (hay 18 dòng), mỗi chi gồm nhiều vị vua thay nhau trị vì nhưng cùng sử dụng một vương hiệu.
Bên cạnh đó, con số 18 cũng mang ý nghĩa tượng trưng, bởi đây là bội số của 9, con số thiêng trong quan niệm của người Việt cổ, thể hiện sự trường tồn và vững bền.
Điều khiến không ít người thắc mắc là, ngày 10/3 là ngày giỗ của vị nào trong các vị Hùng Vương?
Lễ dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng. (Ảnh: Đắc Huy)
Giỗ tổ Hùng Vương 10/3 là ngày giỗ vị vua Hùng nào?
Chúng ta hãy nhìn lại truyền thuyết về nguồn gốc các vua Hùng. Theo đó, Kinh Dương Vương kết duyên cùng Long Nữ và sinh ra Lạc Long Quân. Sau này, Lạc Long Quân cùng Âu Cơ sinh ra 100 người con, trong đó người con trưởng lên ngôi vua, lấy hiệu là Hùng Vương, mở đầu triều đại Hùng. Các vị vua kế tiếp cũng đều dùng chung danh xưng này.
Dựa trên mạch truyền thuyết này, có ý kiến cho rằng Hùng Vương đầu tiên là cháu nội của Kinh Dương Vương, nên ngày Giỗ Tổ Hùng Vương thực chất là ngày giỗ của Kinh Dương Vương, vị tổ phụ của dòng họ. Có người đoán rằng, người Việt không làm giỗ tổ tiên của vua Hùng mà giỗ vua Hùng, những người được xem là tổ tiên của dân tộc. Theo đó, việc lấy ngày giỗ của Hùng Vương thứ nhất làm ngày quốc lễ là hợp lý, bởi đây là người khai sáng quốc gia Văn Lang.
Tuy nhiên, tấm bia “Hùng Vương từ khảo” do Tham tri Bộ Lễ Bùi Ngọc Hoàn lập vào năm 1940 dưới triều vua Bảo Đại, hiện đặt tại Đền Thượng trên núi Hùng, lại có một thông tin mang đến đáp án khác. Bia ghi: “Trước đây, ngày quốc tế lấy vào mùa thu làm định kỳ. Đến năm Khải Định thứ hai, Tuần phủ Phú Thọ là Lê Trung Ngọc có công văn xin Bộ Lễ ấn định ngày mồng 10 tháng Ba hằng năm làm ngày quốc tế, tức trước ngày giỗ Hùng Vương đời thứ 18 một ngày. Còn ngày giỗ (11 tháng Ba) do dân sở tại làm lễ”.
Theo ghi chép này, có thể hiểu rằng ngày 10/3 không phải là ngày giỗ chính thức của một vị vua cụ thể, mà là ngày lễ quốc gia được quy định mang tính thống nhất. Trong khi đó, ngày giỗ của vị vua Hùng cuối cùng, Hùng Vương thứ 18, lại rơi vào ngày 11/3 âm lịch.
Nghi thức tế lễ trang trọng tại Lễ giỗ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân. (Ảnh: Nhân dân)
Thực tế, với khoảng cách mấy nghìn năm, câu hỏi về ngày giỗ thật sự của các vua Hùng không thể có ó đáp án chắc chắn, và cũng không phải điều quan trọng nhất. Điều đáng nói hơn là ngày 10/3 âm lịch đã trở thành một điểm tựa tinh thần chung, nơi người Việt cùng hướng về cội nguồn, cùng nhắc nhớ rằng mình có chung một dòng lịch sử và bản sắc. Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương là một mốc thời gian mang tính biểu tượng, còn ý nghĩa gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng lòng biết ơn tổ tiên và ý thức về nguồn cội mới chính là điều khiến ngày này tồn tại bền bỉ qua bao thế hệ.
Truyền thống thờ cúng, tưởng niệm các vua Hùng đã có từ rất lâu đời, ít nhất hơn 2.000 năm. Các nhà nghiên cứu cho biết, ngay từ thời Thục Phán An Dương Vương, trên núi Nghĩa Lĩnh đã có cột đá thề với lời nguyện thiêng liêng: "Nguyện có đất trời lồng lộng chứng giám, nước Nam được trường tồn lưu ở miếu Tổ Hùng Vương, xin đời đời trông nom lăng miếu họ Hùng và gìn giữ giang sơn mà Hùng Vương trao lại; nếu thất hẹn, sai thề sẽ bị gió giăng, búa dập" .
Cho đến nay, việc hàng triệu người cùng hướng về đất Tổ không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là biểu hiện rõ nét của bản sắc văn hóa Việt Nam, nơi truyền thống “uống nước nhớ nguồn” luôn được đề cao.
