Chuyên gia quân sự Việt Nam: Drone giá rẻ khiến nghệ thuật tác chiến thay đổi

Việc một chiếc drone giá vài trăm USD phá hủy một cỗ xe tăng trị giá tới hàng chục triệu USD hay bị đánh chặn bằng tên lửa đắt tiền không còn là tình huống cá biệt trên chiến trường Đông Âu hay Trung Đông. Đó là số học mới của chiến tranh hiện đại và nó đang bào mòn ngân sách quốc phòng của những cường quốc. Không phải vì bên tấn công mạnh hơn, mà vì họ đã tìm ra cách đánh rẻ hơn.

Để mổ xẻ nghịch lý này cùng những hệ quả buộc các nước phải viết lại chiến lược quốc phòng, VTC News đã phỏng vấn Thiếu tướng, GS.TS Nguyễn Hồng Quân - nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Quốc phòng và Đại tá Nguyễn Minh Tâm - nguyên Giám đốc Trung tâm Thông tin và Khoa giáo, Bộ Công an. Cả hai chuyên gia cùng nhấn mạnh, thứ vũ khí rẻ tiền này không chỉ thay đổi chiến thuật mà còn làm thay đổi cả định nghĩa thế nào là một quốc gia mạnh.

Khi món đồ chơi trở thành cơn ác mộng

Theo Đại tá Nguyễn Minh Tâm, UAV đã trở thành tâm điểm trong những cuộc xung đột gần đây. Tuy nhiên, rất ít người biết UAV có nguồn gốc từ những món đồ chơi trẻ em, sau đó được phát triển thành phương tiện trinh sát và tấn công tầm xa. Trong xung đột giữa Nga và Ukraine, cả hai bên đều sử dụng UAV với quy mô lớn, đặc biệt là dòng Shahed do Iran sản xuất.

Nghịch lý nằm ở chỗ, chính sự thô sơ lại làm nên sức mạnh và sức hủy diệt khủng khiếp. Theo Đại tá Tâm, UAV cảm tử thường có tốc độ bay chậm, tương đương máy bay cánh quạt, ở độ cao vài chục đến vài trăm mét với diện tích phản hồi radar rất nhỏ nên khó bị phát hiện bằng radar thông thường. Vỏ của chúng không cần khả năng chịu nhiệt lớn như tên lửa siêu vượt âm và nguồn pin dung lượng lớn đủ bảo đảm tầm bay hàng trăm km, giúp giảm giá thành sản xuất. Đầu nổ của chúng mang theo từ vài chục kg đến khoảng một tạ, thừa sức hủy diệt mục tiêu.

Và đây là chỗ cái bẫy siết lại. Bên phòng thủ đứng trước lựa chọn không lối thoát, hoặc để drone lọt qua, hoặc phải bắn hạ chúng bằng hệ thống tên lửa cực kỳ đắt đỏ, như Patriot, NASAMS… có giá hàng triệu USD.

“ Dùng dao mổ trâu để giết gà ”, là câu ví von của Đại tá Tâm. Thậm chí, ông dùng một hình ảnh gắt hơn là “ dùng dao mổ trâu để diệt ruồi ”. Kết quả là một sự mất cân đối nghiêm trọng về kinh tế, nơi bản chất cuộc chiến trở thành chiến tranh tiêu hao nguồn lực, đánh nhau để xem bên nào hết đạn, hết vũ khí trước.

Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân đẩy vấn đề đi xa hơn, tới tận ngưỡng sống còn của một nền quốc phòng. “ Khi chi phí tấn công rẻ hơn chi phí phòng thủ gấp hàng nghìn lần, một quân đội dù giàu có cũng có thể bị gặm nhấm đến phá sản trước khi hết vũ khí”, ông nói. Ông cảnh báo: “Quân đội nào không tối ưu được chi phí phòng thủ sẽ tự sụp đổ về mặt kinh tế”.

Quân đội nào không tối ưu được chi phí phòng thủ sẽ tự sụp đổ về mặt kinh tế

Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân

Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân nhìn nhận, chỉ trong 3 - 4 năm qua, đặc biệt qua thực chiến trên trận địa Ukraine, thế giới đã chứng kiến tốc độ chuyển dịch chóng mặt của drone từ một món “đồ chơi thương mại” sang loại vũ khí sát thương hàng loạt.

“Thời đại máy bay không người lái đang lên ngôi. Những chiếc xe tăng tối tân trị giá hàng triệu USD tiếp tục đối mặt với nguy cơ bị vô hiệu hóa bởi dòng UAV giá rẻ, buộc giới quân sự toàn cầu phải viết lại nghệ thuật tác chiến. Nhìn chung, học thuyết quân sự truyền thống tỏ rõ chậm chạp, không theo kịp sự phát triển của hình thức xung đột mới”, ông Quân nhấn mạnh.

Vậy vì sao các học thuyết quân sự đồ sộ lại bị bất ngờ? Thiếu tướng Quân cho rằng đây là quy luật lặp lại nhiều lần trong lịch sử, khi học thuyết quân sự truyền thống quá tự mãn vào sức mạnh tĩnh tại mà bỏ quên sự bứt phá của công nghệ mới.

Theo ông, sức mạnh quân sự không còn được đo bằng số lượng khí tài đắt tiền, mà cần được định nghĩa lại qua 4 yếu tố cốt lõi: sức mạnh dựa trên hiệu suất; sự chuyển dịch từ nền tảng (Platforms) sang vật tư tiêu hao; tốc độ thích ứng công nghệ, khả năng tận dụng công nghệ dân dụng thương mại và cập nhật phần mềm (AI, định vị, kháng nhiễu) theo tuần; năng lực phòng thủ chủ động.

Tuy nhiên, ông lưu ý UAV không thể thay thế hoàn toàn pháo binh, xe tăng, càng không thể chiếm giữ lãnh thổ thay bộ binh cũng như không thể đảm đương phòng không diện rộng.

Cuộc đua “mũi khoan và chiếc khiên”

Nếu drone thực sự có giá thành rẻ đến như vậy, vậy tại sao chưa ai vô hiệu hóa được chúng? Câu trả lời nằm ở chỗ cuộc đối đầu thực sự không diễn ra trên bầu trời mà diễn ra trên phổ điện tử.

Đại tá Nguyễn Minh Tâm chỉ ra điểm yếu chí mạng của UAV hay tên lửa điều khiển từ xa nằm ở bộ phận điều khiển, thường được đặt sâu ở hậu phương. Nếu vô hiệu hóa được hệ thống điều khiển, thì vũ khí đối phương cũng bị vô hiệu hóa. Chính vì thế, Nga và Ukraine liên tục thay đổi tần số điều khiển UAV, cài đặt mã tự động chuyển dải tần số ngay khi bị nhiễu.

Đáng chú ý, có một giải pháp tưởng chừng như lỗi thời nhưng bỗng trở nên hiệu dụng. Theo Đại tá Tâm, phía Nga đã khôi phục và tận dụng dây dẫn, cụ thể là dây đồng mảnh có phủ niken cho số hệ thống vũ khí nhằm chống triệt để mọi hình thức nhiễu điện tử.

Ông Tâm cũng đặt cuộc đối đầu đang diễn ra trên thực địa vào mạch lịch sử dài hơn nhiều so với những gì dư luận hình dung.

“Từ nửa sau thế kỷ XX, các siêu cường đưa vào chiến trường máy bay không người lái trinh sát, máy bay chỉ thị mục tiêu và thiết bị gây nhiễu sơ khai. Những chiến thuật này từng được áp dụng triệt để ngay trong chiến tranh chống Mỹ tại Việt Nam và vẫn đang tiếp diễn dưới hình thái mới ở những cuộc xung đột hiện đại” , Đại tá Tâm cho hay.

Trong khi đó, Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân chỉ ra những giới hạn vật lý mà drone chưa thể vượt qua: độ bền và dung lượng pin, tải trọng mang theo và sự phụ thuộc vào tín hiệu điều khiển. Về chiến thuật, điểm dễ tổn thương nhất của UAV là tác chiến điện tử và thời tiết, như gió lớn, mưa bão hay sương mù làm giảm nghiêm trọng hiệu suất khí động học và khả năng quan sát của cảm biến.

“Trong kỷ nguyên mà ‘bầu trời luôn mở mắt’ nhờ camera quang học, hồng ngoại và radar tầm nhiệt, việc tìm khoảng trống để ẩn nấp vẫn khả thi nhưng đòi hỏi chuyển từ ngụy trang thị giác sang ngụy trang phổ điện tử, nhiệt. Có thể tận dụng hầm sâu, công trình ngầm hoặc cấu trúc bê tông cốt thép dày, vì nó hoàn toàn vô hiệu hóa tầm nhìn từ trên không”, ông Quân nhấn mạnh.

Cùng với đó, trong môi trường đô thị, chúng có thể ẩn mình giữa những đống đổ nát, khu công nghiệp hoặc công viên, rừng cây rậm rạp, vì ở những nơi đó, sóng điện từ bị phản xạ và mắt thần của UAV bị nhiễu loạn thị giác cục bộ. Ông Quân còn nhắc tới chi tiết rất thực chiến - biết tận dụng khoảng lặng chiến thuật, lúc thời tiết cực đoan hoặc khi UAV đối phương phải quay về thay pin để nhanh chóng cơ động.

Trong bối cảnh chiến trường bắt đầu xuất hiện dày đặc những biện pháp tác chiến điện tử quy mô lớn, lưới lửa phòng không tầm ngắn hay các drone đánh chặn giá rẻ chuyên dùng để săn drone, Thiếu tướng Quân lưu ý chi phí của drone không dễ bị bóp nghẹt. Bởi công nghệ drone đang tiến hóa với tốc độ tính bằng tuần để liên tục né tránh biện pháp phòng thủ.

“Tuy nhiên, cuộc đối đầu kinh tế giữa drone giá rẻ và hệ thống phòng thủ đang chuyển dịch sang giai đoạn mới. Chiến trường hiện đại không còn đơn thuần xoay quanh việc dùng vũ khí rẻ để bào mòn khí tài đắt tiền, mà là cuộc đấu về mức độ thông minh và khả năng thích ứng của hệ thống”, ông Quân nói.

Thiếu tướng Quân cảnh báo chúng ta đang bước vào giai đoạn tự động hóa và thích ứng thời gian thực, nơi cả năng lực tấn công lẫn phòng thủ đều được tối ưu hóa bằng trí tuệ nhân tạo (AI).

Răn đe từ sớm, từ xa và bài toán tự chủ

Câu hỏi khó nhất vẫn là làm sao chống bão hòa drone mà không phá sản. Thiếu tướng Quân đưa ra lời giải theo hướng bất đối xứng ngược, tức là dùng công nghệ giá rẻ để đánh chặn vũ khí giá rẻ.

Trong đó, phương án sử dụng tác chiến điện tử là tối ưu, vì mỗi lần kích hoạt chủ yếu tốn tiền điện. Tiếp đến là vũ khí năng lượng định hướng, đầu tư ban đầu cao nhưng chi phí chỉ vài USD mỗi phát bắn.

Ngoài ra, có thể sử dụng pháo cao xạ phòng không thế hệ mới, sử dụng đạn pháo động năng thay vì tên lửa dẫn đường và sử dụng chính loại drone giá rẻ để đánh chặn drone đối phương. Cuối cùng, tối ưu hóa lưới lọc radar và sử dụng trí tuệ nhân tạo để phân loại mục tiêu, phân biệt đâu là tên lửa hành trình cần bắn hạ bằng Patriot và đâu là drone giá rẻ, chuyển cho pháo cao xạ hoặc tác chiến điện tử xử lý.

Với các quốc gia vừa và nhỏ, ông khuyến nghị chuyển từ “ngăn chặn thụ động” sang “răn đe từ sớm, từ xa”, chuẩn bị cho xung đột tiêu hao dài ngày, kết hợp chặt chẽ thế trận lòng dân với quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Đặc biệt, ông nhấn mạnh yêu cầu “giữ vững nguyên tắc độc lập, tự chủ chiến lược, không chọn bên để tránh bị kéo vào vòng xoáy đối đầu của các cường quốc”.

“Song song với đó, các quốc gia cần làm chủ công nghệ nền, công nghệ lõi, phát triển công nghiệp quốc phòng lưỡng dụng và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng chiến lược, để không bị phụ thuộc bên ngoài khi khủng hoảng xảy ra”, ông Quân nhấn mạnh.

Đại tá Nguyễn Minh Tâm cảnh báo về kịch bản nghiệt ngã hơn. Ông phân tích nguy cơ vũ khí phóng xạ bẩn khi chỉ vài trăm gram đến một kg gắn trên tên lửa hoặc UAV cũng đủ để biến vùng đất đó thành “vùng chết” không thể canh tác hay sinh sống với hệ lụy kéo dài qua nhiều thế hệ.

Cuối cùng, cả hai chuyên gia đều kéo cuộc thảo luận về một mặt trận không có tiếng nổ. Với Việt Nam, ông Tâm cho rằng không xa lạ với chiến tranh tâm lý, từ hệ thống đài phát thanh và tin giả thời kháng chiến chống Mỹ. “Bảo vệ an ninh tư tưởng, văn hóa và không gian mạng là tuyến phòng thủ sống còn trong kỷ nguyên số”, ông Tâm trình bày quan điểm.

Đó cũng là chỗ Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân đặt yếu tố quyết định trong điều kiện của Việt Nam. Theo ông, sức mạnh quân sự không chỉ được đo bằng số lượng vũ khí hay quân số, mà đó là thước đo của sức mạnh tổng hợp gắn kết giữa vũ khí công nghệ cao, tác chiến không gian mạng và thế trận lòng dân cùng lòng trung thành và sự sẵn sàng xả thân của người cầm súng.

“Cuộc cách mạng drone, xét cho cùng, không hạ bệ con người. Nó chỉ chuyển thước đo. Từ chỗ đếm xem ai có bao nhiêu xe tăng, sang chỗ đo xem ai thích ứng nhanh hơn, tự chủ sâu hơn và bền bỉ hơn trong một cuộc chơi mà phần thắng không còn thuộc về kẻ giàu nhất”, ông Quân nhấn mạnh.