Bán chưa tới 1.000 đồng/lít xăng, nền kinh tế hơn 90 triệu dân đang thiếu nhiên liệu nghiêm trọng, hàng dài người xếp hàng chờ đổ xăng

Các hàng dài xe ô tô đã xuất hiện tại nhiều trạm xăng ở Tehran khi lệnh phong tỏa của Mỹ làm gián đoạn nguồn cung nhiên liệu trong bối cảnh xung đột tiếp tục gây sức ép lên nền kinh tế Iran.

Làn sóng người dân đổ xô đi mua xăng diễn ra sau khi chính quyền Tổng thống Donald Trump công bố chiến dịch mà Washington gọi là “chiến tranh kinh tế” nhằm vào Tehran. Cơ quan Tối ưu hóa Năng lượng Iran (EOO), đơn vị quản lý nguồn nhiên liệu của nước này, cảnh báo Iran đang đối mặt với tình trạng thiếu xăng ở mức “nghiêm trọng”.

Một nhân viên trạm xăng tại thủ đô cho biết người dân bắt đầu đổ xăng “ngay cả khi bình chưa hết” vì lo chiến tranh có thể tái diễn hoặc giá nhiên liệu tăng. Theo người này, mỗi xe hiện chỉ được mua tối đa 20 lít xăng, buộc một số người phải quay lại mua nhiều lần.

Iran là một trong những nước xuất khẩu dầu thô lớn nhưng từ lâu vẫn phải nhập khẩu xăng để bù đắp thiếu hụt trong nước. Lệnh phong tỏa hàng hải của Mỹ áp dụng từ ngày 14/7 đã hạn chế nghiêm trọng khả năng nhập nhiên liệu của Tehran. Trong khi đó, các cuộc không kích của Mỹ và Israel từ tháng 2 đã làm ảnh hưởng tới một phần công suất lọc dầu của Iran.

Theo EOO, nguồn cung hiện thiếu khoảng 15 triệu lít xăng mỗi ngày, so với tổng nhu cầu khoảng 135 triệu lít.

Ngoài nguồn cung qua đường biển, các tuyến nhập khẩu từ phía bắc cũng gặp khó khăn do tác động của cuộc chiến Ukraine và công suất lọc dầu tại Nga suy giảm.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent hôm 24/8 cho biết Washington đang mở rộng các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với các đối tác thương mại của Iran nhằm tiếp tục gây sức ép kinh tế và tài chính lên Tehran.

Chính quyền Iran khẳng định nước này có thể chống chịu sức ép của Mỹ và tiếp tục từ chối yêu cầu của ông Trump về việc mở lại eo biển Hormuz. Hai bên cũng cáo buộc nhau vi phạm thỏa thuận tháng 6. Thỏa thuận nhằm từng bước khôi phục hoạt động qua tuyến hàng hải chiến lược này và tạo tiền đề cho các cuộc đàm phán chấm dứt xung đột.

Trong khi đó, tình trạng thiếu xăng trở nên tồi tệ hơn bởi hệ thống trợ giá nhiên liệu kéo dài nhiều năm. Với dân số hơn 90 triệu người, Iran đang bán xăng với mức giá chỉ 15.000-50.000 rial (290-950 đồng)/lít, thuộc nhóm thấp nhất thế giới.

Chính phủ Iran đã phải sử dụng nguồn dự trữ chiến lược trong nhiều tháng và cho rằng cơ chế giá cùng hạn mức tiêu thụ hiện nay không còn bền vững trong bối cảnh lạm phát cao và nguồn cung bị gián đoạn.

Tổng thống Masoud Pezeshkian phát biểu hồi đầu tháng rằng việc bán xăng với giá thấp hơn giá thị trường gây áp lực rất lớn lên nguồn lực của chính phủ, vốn cần thiết cho trợ cấp lương thực và hỗ trợ người lao động. Ông nói: “Ai nói chính phủ cần mua xăng với giá 1,3 triệu rial/lít rồi bán lại với giá 15.000 rial?”

Ông Mohsen Haji-Mirzaei, Chánh Văn phòng Tổng thống Pezeshkian, hôm 24/8 cho biết chính phủ dự định giảm hạn mức mua xăng, song chưa đưa ra quyết định cuối cùng về giá. Ông nói người dân có thể phải trả mức giá cao hơn đối với lượng nhiên liệu sử dụng vượt hạn mức được phân bổ.

Việc tăng giá nhiên liệu là vấn đề đặc biệt nhạy cảm tại Iran, nơi sức mua của người dân đã suy yếu mạnh.

Đồng rial gần đây giảm xuống mức thấp kỷ lục khoảng 2 triệu rial/USD, trong khi lạm phát tính theo năm gần 90% và lạm phát thực phẩm khoảng 130%.

Một chương trình thí điểm tăng giá xăng tại tỉnh Kerman trong tháng này đã phải dừng chỉ vài giờ sau khi triển khai. Những đề xuất tăng giá cũng làm sống lại ký ức về năm 2019, khi việc tăng giá nhiên liệu qua đêm châm ngòi cho các cuộc biểu tình đẫm máu trên khắp Iran.

Morteza Behrouzifar, chuyên gia năng lượng tại Tehran, cho rằng giá xăng là một dạng “thước đo lạm phát” và bất kỳ đợt tăng giá mạnh nào cũng có thể gây chấn động lớn đối với nền kinh tế.

Theo ông, chính phủ nên tiếp tục triển khai các biện pháp ngắn hạn để bảo đảm nguồn cung, đồng thời cải thiện hệ thống giao thông công cộng, ngành công nghiệp ô tô trong nước và năng lực lọc dầu.

“Người dân vốn đã chịu áp lực rất lớn. Nếu chính phủ giải quyết vấn đề này bằng cách tăng giá xăng, hệ quả xã hội và kinh tế có thể rất nghiêm trọng”, Behrouzifar cảnh báo.

Theo FT