Vụ Công ty Việt Mỹ và cảnh báo về những 'khoảng trống' phía sau các gói thầu y tế

Bốn khoảng trống cần rà soát

Từ vụ Công ty CP Đầu tư Y tế Việt Mỹ, theo đại biểu, có những khoảng trống nào trong đấu thầu, thẩm định và giám sát mua sắm công cần được nhìn nhận, khắc phục?

Trước hết, cần khẳng định việc khởi tố, bắt tạm giam mới là các quyết định tố tụng; hành vi và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân phải được cơ quan tiến hành tố tụng làm rõ và chỉ có thể kết luận bằng bản án có hiệu lực pháp luật.

Tuy nhiên, những thông tin đã được công bố cho thấy vụ án không nên được nhìn như một hiện tượng cá biệt chỉ liên quan đến một doanh nghiệp.

Khi một doanh nghiệp tham gia và trúng số lượng rất lớn các gói thầu ở nhiều cơ sở y tế, trong đó có những gói chỉ một nhà thầu tham dự, mức tiết kiệm rất thấp hoặc giá trúng sát giá gói thầu, thì đó là dấu hiệu cảnh báo về chất lượng của cơ chế phòng ngừa và phát hiện rủi ro.

Tôi cũng lưu ý rằng tỷ lệ trúng thầu cao hay việc chỉ có một nhà thầu tham dự tự thân chưa đủ để kết luận có vi phạm. Thiết bị y tế chuyên sâu thường gắn với bản quyền, cấu hình kỹ thuật, yêu cầu tương thích, phụ tùng và dịch vụ bảo trì của nhà sản xuất nên thị trường có thể ít nhà cung cấp.

Nhưng chính vì thị trường hẹp, giá trị gói thầu lớn và thông tin kỹ thuật bất cân xứng, quy trình thẩm định càng phải chặt chẽ hơn. Không thể lấy tính đặc thù của thiết bị làm lý do để chấp nhận cạnh tranh hình thức hoặc bỏ qua việc kiểm chứng giá.

Theo tôi, vụ việc đang gợi ra ít nhất bốn khoảng trống cần được rà soát.

Thứ nhất là khâu hình thành nhu cầu, xây dựng cấu hình và giá gói thầu. Nếu cấu hình bị “đóng” theo một sản phẩm hoặc một nhà cung cấp, nếu báo giá tham khảo có liên hệ lợi ích với nhau, thì cuộc thầu có thể đúng quy trình trên giấy nhưng cạnh tranh đã bị thu hẹp từ trước.

Thứ hai là khả năng nhận diện chuỗi sở hữu, doanh nghiệp liên quan và các tầng trung gian ở nước ngoài. Nếu chỉ nhìn hóa đơn nhập khẩu cuối cùng mà không truy xuất giá của nhà sản xuất và chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng, cơ quan mua sắm khó nhận ra chuyển giá hoặc nâng giá qua nhiều pháp nhân.

Thứ ba là dữ liệu đấu thầu, hải quan, thuế, đăng ký lưu hành, kê khai giá và thanh toán vẫn chưa được kết nối đủ sâu để phát hiện bất thường theo thời gian thực.

Thứ tư là thẩm định và hậu kiểm có nơi còn nặng kiểm tra hồ sơ, thiếu phân tích rủi ro và đối chiếu giá giữa các cơ sở y tế.

Để xảy ra vụ việc này, theo bà vai trò, trách nhiệm của cơ quan quản lý ra sao?

Trách nhiệm phải được xác định theo đúng chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và hành vi cụ thể của từng chủ thể; không thể quy chung cho “cơ chế”, nhưng cũng không nên dồn toàn bộ trách nhiệm cho một khâu.

Luật Đấu thầu đã phân định trách nhiệm của người có thẩm quyền, chủ đầu tư, bên mời thầu, tổ chuyên gia, tổ thẩm định và các cơ quan quản lý nhà nước. Ai quyết định nội dung nào, có điều kiện tiếp cận thông tin gì, đã thực hiện hoặc không thực hiện nghĩa vụ nào thì phải chịu trách nhiệm tương ứng về nội dung đó.

Nếu dữ liệu cho thấy một nhà thầu trúng dày đặc, nhiều gói chỉ có một người dự, giá trúng thường sát giá dự toán, một model thiết bị có chênh lệch đáng kể giữa các nơi hoặc hàng hóa đi qua nhiều pháp nhân trung gian, hệ thống phải phát tín hiệu để kiểm tra sớm. Hậu kiểm chỉ được tiến hành sau nhiều năm, khi thiệt hại có thể đã phát sinh và tài sản khó thu hồi, thì hiệu quả quản lý còn hạn chế.

Việc cá thể hóa trách nhiệm phải dựa trên chứng cứ về lỗi, động cơ, hậu quả và mối quan hệ nhân quả; kiên quyết xử lý người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi nhưng cũng bảo vệ cán bộ làm đúng quy định, công tâm và vì yêu cầu chuyên môn.

Theo tôi, nguyên tắc cần quán triệt là: phân cấp đến đâu, quyền quyết định đến đâu thì trách nhiệm giải trình và khả năng truy vết quyết định phải rõ đến đó.

Không thể dùng khái niệm “trách nhiệm tập thể” để làm mờ trách nhiệm cá nhân; nhưng cũng không được suy đoán trách nhiệm chỉ từ chức danh. Mỗi quyết định phải có dấu vết điện tử, người đề xuất, người thẩm định, người phê duyệt và căn cứ chuyên môn rõ ràng để khi kiểm tra có thể xác định đúng người, đúng việc, đúng mức độ", bà Nguyễn Thị Việt Nga.

Không tạo “khoảng trống” mới

Bà đánh giá thế nào về đề xuất của Bộ Y tế là cho phép các cơ sở y tế trực tiếp đàm phán giá, mua sắm và nhập khẩu trang thiết bị y tế từ nhà sản xuất?

Tôi cho rằng đây là đề xuất đáng nghiên cứu, nhất là với thiết bị chuyên sâu, công nghệ độc quyền, có ít nhà cung cấp hoặc cần bảo đảm tương thích với hệ thống đang vận hành.

Mua trực tiếp từ nhà sản xuất có thể rút ngắn tầng nấc trung gian, giúp cơ sở y tế tiếp cận rõ hơn giá gốc, điều kiện bảo hành, chuyển giao công nghệ, phụ tùng và chi phí bảo trì. Nếu được thiết kế đúng, cơ chế này vừa có thể giảm giá mua, vừa nâng trách nhiệm của nhà sản xuất đối với toàn bộ vòng đời thiết bị.

Nhưng không thể chỉ thay “đấu thầu qua nhà phân phối” bằng “đàm phán trực tiếp với nhà sản xuất” mà tự động bịt được lỗ hổng. Rủi ro có thể chuyển từ khâu đấu thầu sang khâu xác định nhu cầu, lựa chọn nhà sản xuất và đàm phán giá.

Một cuộc đàm phán chỉ có một bên bán, nếu thiếu chuẩn giá và giám sát độc lập, vẫn có thể dẫn đến giá cao, điều kiện hợp đồng bất lợi hoặc lựa chọn công nghệ tạo ra sự phụ thuộc lâu dài. Nhiều nhà sản xuất nước ngoài cũng không bán trực tiếp mà chỉ giao dịch thông qua đại diện hoặc nhà phân phối được ủy quyền; pháp luật phải nhận diện đúng thực tế đó, tránh tạo ra một quy định khó thực hiện.

Nếu Quốc hội xem xét cơ chế này, theo tôi phải kèm ít nhất năm điều kiện: xác định rõ trường hợp nào được đàm phán trực tiếp và chứng minh tính độc quyền, tính tương thích hoặc hiệu quả vượt trội; có cơ sở dữ liệu giá tham chiếu, tách bạch giá xuất xưởng, thuế, vận chuyển, lắp đặt, đào tạo, bảo hành, bảo trì và vật tư tiêu hao; hội đồng đàm phán phải có chuyên gia kỹ thuật, tài chính, pháp lý và sử dụng thiết bị; công khai căn cứ lựa chọn, biên bản đàm phán, giá và điều kiện hợp đồng theo quy định; đồng thời đánh giá tổng chi phí vòng đời thay vì chỉ giá mua ban đầu.

Cùng với đàm phán trực tiếp, nên mở rộng mua sắm tập trung, thỏa thuận khung và đàm phán giá ở cấp phù hợp đối với các thiết bị có nhu cầu phổ biến. Một bệnh viện đơn lẻ thường yếu thế hơn nhà sản xuất toàn cầu về thông tin và năng lực thương lượng; cơ quan mua sắm tập trung với dữ liệu đầy đủ có thể tạo sức mua lớn, chuẩn hóa hợp đồng và giảm chênh lệch giá giữa các địa phương.

Tôi ủng hộ nghiên cứu đề xuất nhưng đây phải là một phương thức mua sắm có điều kiện, minh bạch và kiểm soát được, không phải một ngoại lệ rộng để né cạnh tranh.

Hành vi che giấu, thông đồng phải bị xử lý nghiêm

Vậy theo bà, việc sửa luật liên quan đến lĩnh vực này cần tập trung vào những giải pháp nào?

Theo tôi, sửa luật lần này cần hướng tới một mục tiêu kép: bảo đảm bệnh viện mua được thiết bị kịp thời, đúng nhu cầu chuyên môn, đồng thời kiểm soát chặt giá và quyền lực trong mua sắm công.

Nếu chỉ siết thêm thủ tục, cán bộ có thể sợ trách nhiệm và việc mua sắm bị đình trệ; nhưng nếu chỉ mở rộng quyền tự quyết mà không tăng minh bạch và giám sát thì nguy cơ lợi ích nhóm sẽ lớn hơn. Quyền chủ động phải đi cùng dữ liệu mở, trách nhiệm giải trình và chế tài đủ sức răn đe.

Trước hết, cần hoàn thiện cơ chế xác lập giá. Đối với thiết bị y tế có giá trị lớn, hồ sơ giá phải thể hiện được cấu trúc chi phí, giá của nhà sản xuất, các tầng trung gian, thuế, logistics, lắp đặt, đào tạo, bảo hành, bảo trì và vật tư đi kèm.

Cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia liên thông giữa đấu thầu, hải quan, thuế, đăng ký lưu hành, kê khai giá, hóa đơn điện tử và thanh toán của cơ sở y tế. Hệ thống phải tự động cảnh báo các chỉ báo như một nhà thầu duy nhất tham dự lặp lại, tỷ lệ tiết kiệm bất thường, chênh lệch giá lớn của cùng model, tần suất trúng thầu quá cao hoặc giao dịch qua chuỗi doanh nghiệp có liên quan.

Dữ liệu phải phục vụ phòng ngừa trước khi phê duyệt và thanh toán, không chỉ phục vụ điều tra sau khi sự việc đã xảy ra.

Luật cũng cần quy định sâu hơn về minh bạch chủ sở hữu hưởng lợi và xung đột lợi ích. Nhà thầu, nhà sản xuất, đại lý và các doanh nghiệp trung gian phải khai báo quan hệ sở hữu, kiểm soát và bên liên quan; cá nhân tham gia lập nhu cầu, tư vấn, thẩm định, lựa chọn nhà thầu, đàm phán, nghiệm thu phải kê khai và chủ động rút khỏi quy trình khi có xung đột lợi ích.

Hành vi che giấu chủ sở hữu hưởng lợi, sử dụng báo giá “quân xanh”, thông đồng hoặc can thiệp làm sai lệch kết quả phải bị xử lý nghiêm và cập nhật kịp thời trên hệ thống để ngăn doanh nghiệp vi phạm tiếp tục tham dự ở nơi khác.

Cuối cùng, phải chuyển mạnh từ hậu kiểm đại trà sang giám sát dựa trên rủi ro. Những gói có giá trị lớn, công nghệ độc quyền, một nhà thầu, giá sát dự toán hoặc mua sắm trực tiếp phải thuộc nhóm giám sát tăng cường...

Quan điểm của tôi là pháp luật phải tạo được một hệ thống trong đó sai phạm khó che giấu, quyết định dễ truy vết, giá cả có thể so sánh và tài sản thất thoát có thể được ngăn chặn, thu hồi kịp thời. Đó mới là cách bảo vệ ngân sách nhà nước, bảo vệ đội ngũ y tế làm đúng và quan trọng nhất là bảo vệ quyền lợi của người bệnh.

Cảm ơn bà!