Thêm SOHA trên Google
Dịch vụ gọi xe và giao đồ ăn trực tuyến Grab đã trở thành một biểu tượng cho sự bùng nổ của nền kinh tế kỹ thuật số tại Đông Nam Á. Tuy nhiên, hành trình vươn lên vị thế thống trị khu vực của siêu ứng dụng này luôn đi cùng với những đợt sóng ngầm phản đối dữ dội từ lực lượng đối tác tài xế, khối vận tải truyền thống lẫn cả các cơ quan quản lý nhà nước.
Từ nhiều năm qua, Grab liên tục đối mặt với hàng loạt cuộc bãi công diện rộng, các chiến dịch tẩy chay và những án phạt chống độc quyền nghiêm trọng tại nhiều quốc gia trong khu vực.
Indonesia: Tâm điểm của các cuộc đại đình công quy mô lớn
Indonesia – thị trường lớn nhất Đông Nam Á với mật độ xe máy công nghệ dày đặc – là nơi chứng kiến các phản ứng bùng nổ mạnh mẽ nhất từ lực lượng tài xế.
Mâu thuẫn dai dẳng về mức thù lao tối thiểu, tỷ lệ chiết khấu nền tảng và việc thiếu hụt quy chế bảo vệ pháp lý đã châm ngòi cho các cuộc ngưng việc tập thể mang tính hệ thống.
Tại Indonesia, hình ảnh tài xế Aji ngồi liên tục rít thuốc lá, mắt không rời màn hình điện thoại giữa cái nắng gay gắt ở trung tâm Jakarta đã trở thành biểu tượng cho nỗi oằn mình của tài xế công nghệ.
Aji ngậm ngùi chia sẻ về cảnh "người đông đơn ít", khi hàng trăm tài xế chôn chân bên đường chỉ để chờ đợi một cuốc xe ngắn ngủi. Thu nhập của ông và đồng nghiệp đã bị sụt giảm hơn một nửa, khiến cuộc sống gia đình lâm vào cảnh chật vật.
Không ít tài xế giao hàng tại khu vực còn phải gồng mình làm việc từ 6 giờ sáng đến tận 3 giờ sáng hôm sau – chỉ ngủ vỏn vẹn vài tiếng mỗi ngày – để kịp gom đủ tiền trang trải sinh hoạt phí tối thiểu.
Theo các khảo sát từ Rest of World và Reuters tại Jakarta, để bù đắp cho mức cước siêu rẻ của các dịch vụ như GrabHemat (Grab tiết kiệm), nhiều tài xế phải làm việc miệt mài 14–16 tiếng mỗi ngày dưới thời tiết khắc nghiệt.
Tuy nhiên, sau khi trừ đi 20% tiền chiết khấu cho nền tảng cùng chi phí xăng xe và hao mòn, số tiền ròng họ cầm về nhà cuối ngày nhiều thời điểm chỉ vỏn vẹn khoảng 70.000 IDR (khoảng 110.000 VNĐ) — một con số không đủ trang trải chi phí sinh hoạt tối thiểu tại thủ đô.
Có những ngày đón khách đi 5km qua những con phố kẹt xe, tiền cước của tài xế sau khi ứng dụng trừ phí chỉ còn vài ngàn IDR — không đủ mua nổi một đĩa cơm bình dân 15.000 IDR.
Vào ngày 30/8/2024, hàng nghìn tài xế xe máy công nghệ tại thủ đô Jakarta đã đồng loạt ngừng làm việc để phản ứng lại chính sách thù lao thấp của các nền tảng như Grab và Gojek.
Các tài xế phản đối việc các nền tảng duy trì mức chiết khấu lên tới 20% trên mỗi chuyến đi và yêu cầu giảm tỷ lệ này để bù đắp chi phí vận hành ngày càng đắt đỏ.
Cuộc đình công làm gián đoạn nghiêm trọng dịch vụ giao hàng và di chuyển, gây nhiều xáo trộn cho đời sống người dân đô thị.
Sự phẫn nộ đạt đỉnh điểm vào tháng 5/2025 khi một liên minh tài xế quy mô lớn tổ chức bãi công trên phạm vi toàn quốc, nhắm vào Grab cùng các đối thủ như Gojek, Maxim, inDrive, Lalamove và ShopeeFood.
Các cuộc biểu tình tập trung đông người đã diễn ra tại nhiều địa điểm chiến lược ở Jakarta, đồng thời lan rộng ra hơn 12 thành phố lớn bao gồm Yogyakarta và Surabaya.
Thời điểm bãi công diễn ra đặc biệt nhạy cảm khi Grab đang trong quá trình đàm phán thâu tóm đối thủ GoTo. Cuộc đại đình công đã buộc Bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải Indonesia, ông Dudy Purwagandhi, phải trực tiếp triệu tập đại diện các nền tảng gọi xe để họp khẩn nhằm lắng nghe kiến nghị và tìm giải pháp hạ nhiệt căng thẳng.
Malaysia: Khủng hoảng thù lao và chiến dịch "Grab Blackout"
Tại Malaysia, những biến động liên tục trong chính sách thưởng và biểu giá cước dịch vụ giao hàng cũng như gọi xe đã nhiều lần châm ngòi cho các chiến dịch ngưng việc diện rộng của đối tác GrabFood.
Vào tháng 8/2022, đông đảo tài xế GrabFood và Foodpanda đã tổ chức cuộc đình công 24 giờ trên phạm vi toàn quốc để phản đối việc cắt giảm phí dịch vụ cơ bản.
Sự việc buộc Bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải Malaysia thời điểm đó, ông Wee Ka Siong, phải đứng ra tổ chức cuộc họp chính thức với đại diện tài xế để thảo luận về việc ban hành quy định bảo vệ người lao động công nghệ.
Đến ngày 19/1/2024, cộng đồng tài xế tiếp tục phát động chiến dịch "Grab Blackout" kéo dài từ 7 giờ sáng đến giữa đêm. Nguyên nhân bùng nổ xuất phát từ việc Grab Malaysia áp dụng cấu trúc khung thù lao và thưởng mới, trong đó giảm giá cước cơ bản xuống mức RM4 (khoảng 25 nghìn đồng) cho các chuyến đi ngắn.
Hàng trăm đối tác tài xế đã tập trung phản đối trước trụ sở Grab tại Petaling Jaya.
Đại diện Hiệp hội Persatuan Penghantar P-Hailing Malaysia (Penghantar) đã đưa ra các yêu sách cụ thể đòi nâng mức phí cơ bản tối thiểu lên RM5 (31 nghìn đồng) cho 2 km đầu tiên, rút ngắn quy trình hủy các đơn hàng thanh toán bằng tiền mặt và tăng tiền thưởng cho các đơn hàng nhận xa.
Philippines: Những thuật toán khắc nghiệt
Tại Philippines, ngoài án phạt hành chính từ Ủy ban Cạnh tranh Philippines (PCC) vào năm 2018 do vi phạm các cam kết duy trì chất lượng dịch vụ và giá cước sau thương vụ sáp nhập Uber, Grab liên tục đối mặt với sự phản ứng từ Liên minh đối tác vận tải công nghệ (Laban TNVS).
Đại diện cho khoảng 60.000 tài xế ô tô và 37.000 tài xế xe máy tại vùng đô thị Manila, Laban TNVS đã gửi nhiều kiến nghị lên Hội đồng Tải trọng và Vận tải Đường bộ (LTFRB).
Các điểm mâu thuẫn chính bao gồm việc Grab duy trì mức chiết khấu 20% cố định quá cao trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng vọt, đòi hỏi khống chế trần chiết khấu ở mức 10% đến 12%, đồng thời yêu cầu LTFRB thực thi nghiêm ngặt trần cung số lượng tài xế để tránh tình trạng gia tăng quá mức gây pha loãng thu nhập.
Cùng với đó, tài xế cũng bức xúc vì thuật toán bắn đơn cho tài xế gây khó hiểu, không phù hợp trong từng thời điểm.
Theo các báo cáo điều tra về quản lý bằng thuật toán tại Philippines trên Rest of World và Carnegie Endowment , tài xế GrabCar tại Manila thường xuyên rơi vào thế gọng kìm bất lực.
Giữa những cơn kẹt xe lịch sử ở Quezon City hay Makati, hệ thống thuật toán thường xuyên phát các cuốc xe cách vị trí đứng tận 4–5 km. Tài xế biết rõ nếu nhận cuốc sẽ mất cả nửa tiếng nhích từng mét và tốn tiền xăng nhiều hơn tiền cước thu về.
Thế nhưng, họ không thể bấm hủy vì Grab áp đặt quy định tỷ lệ nhận chuyến ngặt nghèo (thường trên 90%) để xét thưởng tuần.
Nhắm mắt chạy đi đón thì khách đợi lâu gắt gỏng, sẵn sàng chấm 1 sao. Chỉ cần một vài đánh giá tiêu cực như vậy, thuật toán vô cảm của ứng dụng sẽ tự động "đóng băng" tài khoản của tài xế vài ngày.
Với những người lao động là trụ cột nuôi cả gia đình, việc bị khóa tài khoản đột ngột vào các ngày cuối tuần cao điểm không khác gì một án phạt đẩy họ vào thế đường cùng.
Ông Jun De Leon, Chủ tịch Laban TNVS, đã đưa ra một phép tính xót xa về thực trạng thù lao của tài xế. Nếu một tài xế nỗ lực chạy liên tục cả ngày lẫn đêm để đạt doanh thu gross 5.000 Pesos (khoảng 2 triệu đồng), Grab sẽ lập tức cắt 20% tiền hoa hồng (tương đương 1.000 Pesos - khoảng 400 nghìn đồng).
Tài xế tiếp tục phải tự móc tiền túi trả ít nhất 1.000 Pesos tiền xăng, chưa kể chi phí hao mòn xe, bảo dưỡng và tiền phạt giao thông. Số tiền thực nhận còn lại chẳng còn bao nhiêu để đem về nuôi gia đình, nhất là trong bối cảnh giá nhiên liệu và bão giá sinh hoạt liên tục leo thang.
Grab giàu lên, tài xế nghèo đi
Sự gia tăng của các đợt phản ứng nhắm vào Grab khắp Đông Nam Á phản ánh sự rạn nứt mang tính cấu trúc trong mô hình kinh tế hợp tác khi chuyển đổi từ giai đoạn chiếm lĩnh thị trường sang giai đoạn áp đặt hiệu quả tài chính.
Trong giai đoạn đầu, Grab sử dụng nguồn vốn đầu tư mạo hiểm dồi dào để tài trợ giá cho người dùng và tung ra các khoản thưởng hấp dẫn cho tài xế. Tuy nhiên, sau khi thâu tóm Uber năm 2018 và chịu áp lực phải báo cáo lợi nhuận từ các cổ đông quốc tế, nền tảng buộc phải cắt giảm chi phí trợ giá.
Việc cắt giảm này được chuyển giao trực tiếp thành gánh nặng tài chính cho người lao động thông qua việc giảm giá cước cơ bản và duy trì tỷ lệ chiết khấu cố định ở mức cao. Khi giá nhiên liệu và chi phí sinh hoạt tăng cao, mô hình thu nhập của tài xế nhanh chóng rơi vào bế tắc.
Nhìn về tương lai, sự phát triển bền vững của Grab tại Đông Nam Á sẽ phụ thuộc vào khả năng tái lập sự cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận và trách nhiệm xã hội.
Nếu không thể đưa ra một cơ cấu thù lao linh hoạt, minh bạch và chia sẻ rủi ro chi phí với đối tác, Grab sẽ tiếp tục phải đối mặt với các làn sóng đình công làm đứt gãy chuỗi cung ứng dịch vụ cũng như phải đối mặt với sự can thiệp từ các cơ quan quản lý.
