Với đặc thù khí hậu vùng núi đá phía Bắc là mùa mưa tập trung với lượng nước lớn, nhưng không thể giữ lại do địa hình dốc, nước nhanh chóng chảy trôi. Trong khi đó, mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau, gần như không có mưa, khiến người dân phải phụ thuộc vào các hố nước tự nhiên hiếm hoi hoặc mạch nước ngầm xa xôi.
Nhu cầu nước sinh hoạt tại các vùng miền núi phía Bắc tăng nhanh, đặc biệt ở cao nguyên đá Đồng Văn (Tuyên Quang). Tuy nhiên, địa hình núi đá vôi hiểm trở, thiếu nguồn nước bề mặt khiến bài toán cấp nước trở nên nan giải. Nhiều phương án như bơm nước từ sông Nho Quế lên độ cao gần 1.000 m hay dẫn nước từ lưu vực xa đều được tính đến, nhưng vướng rào cản kỹ thuật và chi phí, buộc địa phương phải tìm hướng đi mới.
Trong bối cảnh đó, sáng kiến "Công nghệ hồ treo thu trữ nước vách núi" ra đời, do nhóm tác giả gồm PGS.TS Vũ Cao Minh (Viện Các khoa học Trái đất), cố TS Vũ Văn Bằng (Viện Công nghệ nước và Môi trường) và kỹ sư Nguyễn Chí Tôn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Giang) nghiên cứu, triển khai.
Đây không chỉ là một giải pháp kỹ thuật sáng tạo, mà còn là kết tinh của hàng chục năm gắn bó, khảo sát thực địa và thử nghiệm bền bỉ tại vùng đất khắc nghiệt này.
Dự án hồ treo.
Khác với các hồ chứa truyền thống cần mặt bằng rộng, nhóm nghiên cứu đã tận dụng chính các vách núi dốc đứng để xây dựng "hồ treo". Các hồ được thiết kế bằng bê tông cốt thép hoặc vật liệu composite nhẹ, bám theo sườn đá, kết hợp hệ thống máng dẫn để thu gom nước mưa và nguồn nước tạm thời, sau đó đưa vào bể chứa qua các công đoạn lọc đơn giản.
Ý tưởng táo bạo này được hiện thực hóa nhờ quá trình tính toán kỹ lưỡng về địa chất, độ dốc, áp lực nước cùng nhiều mô hình thử nghiệm.
Từ mô hình đầu tiên xây dựng năm 2002 tại xã Sà Phìn (Đồng Văn), đến nay, hơn 120 hồ treo đã được triển khai trên địa bàn Hà Giang (cũ, nay là Tuyên Quang). Nhiều công trình tại các xã như Tả Lủng, Sủng Là, Lùng Tám… cho thấy hiệu quả rõ rệt, cung cấp nguồn nước ổn định cho sinh hoạt, chăn nuôi và vệ sinh môi trường, đặc biệt trong mùa khô kéo dài.
Không chỉ dừng lại ở hiệu quả trước mắt, công trình còn mở ra hướng tiếp cận mới trong quản lý và khai thác tài nguyên nước ở vùng địa hình đặc biệt.
Đáng chú ý, công nghệ thu gom nước từ sương mù đã được một số quốc gia áp dụng cũng được xem là hướng đi tiềm năng cho vùng núi cao Việt Nam.
Bên cạnh đó, để đảm bảo hiệu quả lâu dài, việc duy tu, bảo dưỡng các hồ treo là yếu tố then chốt. Các công trình cần được kiểm tra định kỳ nhằm tránh nứt, rò rỉ; nguồn nước cũng phải được xử lý để đảm bảo vệ sinh. Do chi phí xây dựng không nhỏ, sự hỗ trợ từ Nhà nước và các tổ chức là điều kiện quan trọng để nhân rộng mô hình này.
Đánh giá về công trình, GS.TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho rằng "hồ treo" không chỉ mang giá trị kỹ thuật mà còn có ý nghĩa dân sinh và sinh thái sâu sắc. Việc tích trữ nước giúp hạn chế xói mòn, duy trì độ ẩm đất, góp phần "xanh hóa" vùng đá khô cằn, đồng thời đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển bền vững cho khu vực miền núi.
Với những đóng góp thiết thực, công trình "Công nghệ hồ treo thu trữ nước vách núi" đã được vinh danh tại Giải thưởng Trần Đại Nghĩa, ghi nhận nỗ lực thầm lặng của các nhà khoa học vì cộng đồng.
