Mỗi dịp giáp Tết, câu hỏi quen thuộc lại xuất hiện trên bàn trà, bữa ăn hay trên mạng xã hội, năm 2026 là năm "gì Ngọ" - tức năm Ngọ 2026 gắn với can nào trong 10 Thiên can? Năm nay Bính Ngọ thì năm sau là năm gì Mùi? Câu trả lời thật ra rất đơn giản, nằm trong hệ thống tính thời gian rất chặt chẽ của người Á Đông, gọi là hệ Can Chi.
Có phải các năm có đuôi 6 đều là năm Bính?
Can Chi gọi đầy đủ là "Thập can thập nhị chi", là hệ thống "đánh số" năm thành chu kỳ được dùng tại các nước có sự tương đồng về văn hóa như Việt Nam, Trung Quốc, Triều Tiên, Hàn Quốc, Nhật Bản...
Để gọi tên một năm theo Âm lịch, người xưa không dùng các con số đơn thuần mà sử dụng hệ thống Can Chi. Tên gọi mỗi năm được gộp từ Thiên Can và Địa Chi.
Thiên Can tượng trưng cho "Thiên đạo" (quy luật của trời, sự chuyển động của các vì sao), còn Địa Chi tượng trưng cho "Địa đạo" (sự biến đổi của mặt đất, mùa màng và muôn loài). 10 yếu tố Thiên Can gồm Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. 12 con giáp Địa Chi gồm Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi.
Bính Ngọ là sự kết hợp giữa Can Bính và Chi Ngọ.
Cứ mỗi năm trôi qua, một Thiên Can sẽ ghép với một Địa Chi để tạo thành tên năm. Năm 2026 , sự kết hợp của Can Bính và Chi Ngọ nên gọi là năm Bính Ngọ.
Trong hệ thống tính toán, các Địa Chi diễn ra lần lượt theo thứ tự. Bên cạnh đó, có một quy luật bất biến giữa số cuối cùng của năm Dương lịch và Thiên Can. Vì có Thiên Can và số đếm hàng đơn vị của cùng dựa trên 0-9, nên mỗi số đuôi sẽ tương ứng duy nhất với một Can:
Số cuối 0 luôn là năm Canh, ví dụ: 2010 - Canh Dần; 2020 - Canh Tý.
Số cuối 1 luôn là năm Tân, ví dụ: 2011 - Tân Mão; 2021 - Tân Sửu.
Số cuối 2 luôn là năm Nhâm, ví dụ: 2012 - Nhâm Thìn; 2022 - Nhâm Dần.
Số cuối 3 luôn là năm Quý, ví dụ: 2013 - Quý Tỵ; 2023 - Quý Mão.
Số cuối 4 luôn là năm Giáp, ví dụ: 2014 - Giáp Ngọ; 2024 - Giáp Thìn.
Số cuối 5 luôn là năm Ất, ví dụ: 2015 - Ất Mùi; 2025 - Ất Tỵ.
Số cuối 6 luôn là năm Bính, ví dụ: 2016 - Bính Thân; 2026 - Bính Ngọ.
Số cuối 7 luôn là năm Đinh, ví dụ: 2017 - Đinh Dậu; 2027 - Đinh Mùi.
Số cuối 8 luôn là năm Mậu, ví dụ: 2018 - Mậu Tuấtl 2028 - Mậu Thân.
Số cuối 9 luôn là năm Kỷ, ví dụ: 2019 - Kỷ Hợi; 2029 - Kỷ Dậu.
Như vậy, chỉ cần nhìn vào số cuối của bất kỳ năm nào, bạn cũng có thể đọc ngay được Thiên Can của năm đó mà không cần tra cứu sách vở. Ví dụ: Năm 1986, 1996, 2006, 2016, 2026... tất cả đều là năm "Bính".
60 năm mới có một năm trùng cả Thiên Can và Địa Chi
Nếu bạn sinh năm Ất Hợi - 1995 thì đến 60 năm sau vào năm 2055 mới là năm Ất Hơi tiếp theo. Trong hệ thống lịch pháp phương Đông, con số 60 không đơn thuần là một mốc thời gian, mà được coi là một vòng lặp đầy kỳ diệu, thường được gọi là Lục thập Hoa giáp (vòng tuần hoàn 60 năm).
Để hiểu tại sao phải đúng 60 năm thì tên một năm (như Bính Ngọ) mới lặp lại hoàn toàn, chúng ta cần nhìn vào sự vận hành của Thiên Can và Địa Chi như hai bánh xe chạy song song.
Năm 2086 mới lại có năm Bính Ngọ.
Bánh xe thứ nhất là 10 Thiên Can (Giáp, Ất, Bính...). Bánh xe thứ hai là 12 Địa Chi (Tý, Sửu, Dần...). Hãy tưởng tượng mỗi năm, hai bánh xe này cùng quay một nấc để ghép thành một cặp tên. Vì số lượng nan hoa trên hai bánh xe khác nhau (10 và 12), nên chúng sẽ lệch nhau sau mỗi năm.
Về mặt toán học, để hai bánh xe này trở lại đúng vị trí xuất phát ban đầu, chúng ta phải tìm bội số chung nhỏ nhất của 10 và 12. Con số đó chính xác là 60.
Bánh xe Thiên Can phải quay đúng 6 vòng (6x10=60 năm). Bánh xe Địa Chi phải quay đúng 5 vòng (5x12 = 60 năm). Lúc đó, hai bánh xe lại trùng lặp nhau như vị trí ban đầu.
Chính vì vậy, nếu năm 2026 là năm Bính Ngọ, thì phải đợi đến năm 2026 + 60 = 2086, cái tên Bính Ngọ mới xuất hiện trở lại. Quy luật này tạo nên một chu kỳ khép kín, nơi mỗi cá nhân khi bước sang tuổi 60 sẽ được đón năm tuổi của mình như chu kỳ mới.
Nhiều nơi còn tổ chức lễ Đáo Tuế (hay còn gọi là Thôi nôi già) là nghi lễ mừng thọ đặc biệt, được tổ chức khi một người sống tròn 60 tuổi, tức là quay lại đúng năm can chi của năm mình sinh ra.
Người xưa dùng cũng chu kỳ này để quan sát quy luật thiên tai, hạn hán hay mất mùa. Họ tin rằng cứ sau 60 năm, những hiện tượng thiên nhiên tương tự có xu hướng lặp lại.