Trong kho tàng ngôn ngữ của người Việt, có những cụm từ đã trở thành cửa miệng để chỉ trích một lối nói chuyện thiếu trực diện, dài dòng. Một trong những câu thành ngữ phổ biến nhất chính là "vòng vo Tam quốc".
Dù là một người chưa từng đọc qua một trang sách nào của La Quán Trung hay xem một tập phim truyền hình nào về thời đại này, người ta vẫn hiểu ngầm rằng khi ai đó đang "vòng vo Tam quốc", họ đang cố tình dẫn dắt người nghe đi vào một mê cung của những chi tiết phụ mà chưa chịu đi thẳng vào vấn đề chính. Nhưng tại sao lại là Tam quốc mà không phải là một thời đại hay một tác phẩm nào khác? Câu trả lời nằm ở sự đồ sộ của lịch sử, sự phức tạp của cốt truyện và cả cách mà tác phẩm này thâm nhập vào đời sống văn hóa dân gian.
Để hiểu tại sao có sự liên hệ này, trước hết phải nhìn vào quy mô của tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa. Đây là một trong tứ đại danh tác của văn học cổ điển Trung Hoa với cấu trúc cực kỳ phức tạp.
Tác phẩm không chỉ kể về một trận đánh hay một đời người, mà nó bao quát một giai đoạn lịch sử kéo dài gần một thế kỷ. Trong đó, hàng trăm nhân vật xuất hiện với những mối quan hệ chồng chéo, những âm mưu lồng trong âm mưu và những trận đánh kéo dài từ chương này sang chương khác. Một câu chuyện nhỏ trong Tam quốc thường dẫn đến một điển tích khác, rồi từ điển tích đó lại mở ra một bối cảnh mới. Chính sự lớp lang này đã tạo nên cảm giác về một hành trình dài dằng dặc, nơi người đọc phải đi qua rất nhiều ngả rẽ mới đến được đích.
Thú vị hơn, tính chất "vòng vo" còn bắt nguồn từ chính nghệ thuật quân sự và ngoại giao thời bấy giờ. Thời Tam quốc là thời đại của mưu lược, nơi mà lời nói thẳng thắn thường bị coi là thiếu khôn ngoan.
Tam quốc là một tác phẩm văn học vô cùng đồ sộ
Khi Gia Cát Lượng sang Đông Ngô để thuyết phục tôn quyền liên minh chống Tào, ông không bao giờ đi thẳng vào vấn đề chính ngay từ đầu. Thay vào đó, ông thực hiện một màn khua môi múa mép, đấu trí với quần thần Đông Ngô, mượn chuyện nọ nói chuyện kia, dùng khích tướng kế để dẫn dắt đối phương vào thế trận tâm lý của mình. Những cuộc hội thoại trong Tam quốc luôn đầy rẫy những ẩn ý, những lời ví von xa xôi và những màn rào trước đón sau. Người ta dùng cả một buổi tiệc rượu để nói về anh hùng thiên hạ, nhưng thực chất là để dò xét tâm can của đối thủ. Sự quanh co trong giao tiếp đó đã in sâu vào tâm thức người bình dân, khiến họ coi việc nói năng lắt léo, nhiều tầng nghĩa chính là phong cách của các nhân vật trong tác phẩm này.
Một yếu tố khác khiến cụm từ này trở nên phổ biến chính là văn hóa kể chuyện dân gian. Ngày xưa, khi các nghệ nhân kể chuyện hay các thầy đồ bình giảng về Tam quốc, họ thường có thói quen diễn giải rất chi tiết.
Để kể về trận Xích Bích, người kể có thể mất cả tuần lễ vì mỗi tình tiết nhỏ lại được đào sâu bằng các câu chuyện bên lề. Sự hấp dẫn của Tam quốc nằm ở chỗ nó không thể kể nhanh được. Nếu kể nhanh, người nghe sẽ mất đi cái thú của những màn bày binh bố trận. Chính cái phong cách kể chuyện liên miên, hết chương này sang hồi nọ, khiến người nghe cảm thấy như đang đi trong một vòng xoáy không có hồi kết. Từ đó, dân gian đã dùng chính tên tác phẩm này để ví von cho những ai có lối diễn đạt tương tự.
Sắc thái của cụm từ này là gì?
Bên cạnh đó, việc sử dụng cụm từ "vòng vo Tam quốc" còn chứa đựng một sắc thái mỉa mai nhẹ nhàng về tâm lý người nói. Thông thường, người ta chọn cách nói "vòng vo" khi họ đang lo sợ, đang cố che giấu một sự thật hoặc đơn giản là muốn trì hoãn việc đưa ra quyết định quan trọng.
Giống như các quân sư thời xưa dùng lời lẽ để che đậy binh lực thực tế, người nói "vòng vo" ngày nay dùng ngôn từ để làm xao nhãng người nghe. Tuy nhiên, sự khác biệt nằm ở chỗ, nếu sự "vòng vo" của Gia Cát Lượng hay Tư Mã Ý là để đạt được mục đích đại sự, thì sự "vòng vo" trong đời thường thường bị coi là gây mất thời gian và thiếu tính xây dựng.
Trong xã hội hiện đại, nơi mà tốc độ và sự hiệu quả được đặt lên hàng đầu, việc "vòng vo Tam quốc" thường nhận về những phản ứng tiêu cực. Chúng ta sống trong thời đại của những bản tóm tắt, những dòng tin nhắn ngắn gọn và những cuộc họp nhanh chóng. Vì thế, khi một ai đó bắt đầu dẫn dắt câu chuyện từ thời khai thiên lập địa chỉ để hỏi mượn một số tiền nhỏ, người nghe sẽ lập tức cảm thấy sự tương đồng với những hồi dài dằng dặc của truyện Tam quốc. Sự ví von này không chỉ là một cách dùng từ, mà nó còn thể hiện sự am hiểu văn hóa của người Việt, mượn một tác phẩm kinh điển để định hình một hành vi xã hội.
Ngôn ngữ dân gian đã mượn những ý tưởng từ văn học để sáng tạo ra các cụm từ thú vị
Nhìn rộng ra, việc nói "vòng vo" đôi khi cũng là một nét văn hóa ứng xử để giữ gìn sự tế nhị. Trong nhiều tình huống, nói thẳng vào vấn đề có thể gây ra sự tổn thương hoặc mất lòng. Người Việt vốn trọng tình nghĩa và sự khéo léo, nên đôi khi một chút "vòng vo" lại là cần thiết để tạo ra không gian đệm cho những thông tin khó tiếp nhận. Tuy nhiên, ranh giới giữa sự khéo léo và sự lằng nhằng rất mong manh. Khi sự dẫn dắt vượt quá giới hạn của sự kiên nhẫn, nó chính thức trở thành một mê cung của những lời nói thừa thãi.
Tóm lại, "vòng vo Tam quốc" không đơn thuần chỉ là một câu nói chỉ sự dài dòng. Nó là một sự đúc kết tài tình từ một tác phẩm văn học vĩ đại sang ngôn ngữ đời thường. Nó phản ánh sự ngưỡng mộ đối với trí tuệ của người xưa, nhưng đồng thời cũng là lời nhắc nhở về sự tỉnh táo trong giao tiếp. Khi chúng ta dùng cụm từ này, chúng ta đang vô tình nhắc lại một thời kỳ lịch sử đầy biến động, nơi mà một lời nói có thể định đoạt cả giang sơn và một sự "vòng vo" có thể là một chiến lược sống còn.
