"Lá chắn" Mỹ hụt hơi
Phát biểu trên truyền thông Ukraine, Trung tướng Igor Romanenko - cựu Phó Tổng tham mưu trưởng Quân đội Ukraine cho biết, hiệu quả tác chiến của các tổ hợp phòng không MIM-104 Patriot đang "sụt giảm nghiêm trọng". Nếu trước đây Patriot đánh chặn được khoảng 40% tên lửa Nga, thì nay "chỉ còn 6%", đồng thời khẳng định Nga đã "nâng cấp phần mềm điều khiển tên lửa, tăng tốc độ và khả năng cơ động khi tiếp cận mục tiêu".
Thông tin này phù hợp với báo cáo của một số quan chức phương Tây thừa nhận Patriot tỏ ra yếu thế trước các đòn tấn công bằng tên lửa đạn đạo Iskander-M phóng từ mặt đất và Kinzhal phóng từ tiêm kích MiG-31I. Theo giới chuyên gia, cả hai loại vũ khí này đều bay theo quỹ đạo "bán đạn đạo", hạ thấp độ cao ở giai đoạn cuối và có thể đổi hướng bất ngờ, khiến hệ thống đánh chặn khó tính toán chính xác điểm va chạm.
Tướng Romanenko cũng nhấn mạnh, vấn đề lớn hơn nằm ở số lượng: "Ukraine không có nhiều tổ hợp Patriot. Khi khả năng đánh chặn thấp mà số lượng ít, thì nguy cơ bị xuyên thủng phòng tuyến là rất lớn".
Giới hạn kỹ thuật lộ rõ
Đầu tháng 10, người phát ngôn lực lượng không quân Ukraine - ông Yuri Ignat, xác nhận Patriot đang "khó theo kịp" các mẫu tên lửa Nga đời mới. Ông mô tả: "Patriot hoạt động ở chế độ tự động khi đánh chặn tên lửa đạn đạo. Khi quỹ đạo đối phương thay đổi liên tục, hệ thống khó xác định chính xác vị trí va chạm". Ngoài ra, việc Nga phóng tên lửa từ nhiều hướng cùng lúc khiến radar cảnh giới của mỗi khẩu đội không đủ bao phủ toàn bộ khu vực đô thị, đòi hỏi phải có nhiều tổ hợp phối hợp để bảo vệ một mục tiêu lớn.
Các chuyên gia kỹ thuật cho biết, Patriot được thiết kế từ cuối thập niên 1970 để đánh chặn mục tiêu bay cao, tốc độ trung bình, trong khi các tên lửa Iskander hay Kinzhal đạt vận tốc tới Mach 6-9 và thực hiện thao tác lẩn tránh ngay trong pha rơi. Khả năng xử lý và cập nhật quỹ đạo của radar AN/MPQ-65 hoặc phiên bản PAC-3 hiện đại tuy được cải tiến, nhưng vẫn khó đối phó với loại mục tiêu thay đổi vector vận tốc liên tục ở tầng thấp.
Những tranh cãi quanh năng lực Patriot không mới. Trong Chiến tranh Vùng Vịnh 1991, hệ thống này từng được tuyên truyền là "bắn hạ hầu hết tên lửa Scud của Iraq". Tuy nhiên, sau đó Ủy ban Giám sát Quốc hội Mỹ kết luận: "Không có bằng chứng rõ ràng cho thấy Patriot đánh chặn thành công hơn vài quả Scud. Công chúng và Quốc hội đã bị đánh lừa bởi những tuyên bố quá lạc quan của Lầu Năm Góc và hãng Raytheon".
Báo cáo năm 1992 cho thấy trong 158 tên lửa phóng ra, có tới 45% bị "bắn nhầm" vào mục tiêu giả. Nhà khoa học Theodore Postol (ĐH MIT) còn đánh giá tỷ lệ đánh chặn "có thể thấp hơn 10%, thậm chí bằng 0", nhấn mạnh rằng "ngay cả đối thủ sơ khai cũng có thể xuyên thủng hệ thống này".
Ba thập kỷ sau, Patriot vẫn gặp vấn đề tương tự. Năm 2017 và 2019, các biến thể PAC-3 của Ả Rập Saudi thất bại khi đối đầu với các đòn tấn công bằng tên lửa tự chế và UAV của lực lượng Houthi ở Yemen. Dù đã trải qua nhiều đợt nâng cấp phần mềm, giới phân tích cho rằng giới hạn vật lý của radar, cùng thuật toán dẫn đường cũ, khiến Patriot khó đối phó với các loại tên lửa tốc độ cao có trang bị mồi bẫy quang - điện tử.
Theo các nguồn quân sự châu Âu, Nga đã tiến hành "nâng cấp phần mềm bay" cho loạt tên lửa Iskander-M kể từ giữa năm 2024, giúp chúng tự thay đổi độ cao và hướng bay để tránh bị theo dõi liên tục. Việc tích hợp cảm biến quán tính số thế hệ mới và hệ thống điều khiển véc-tơ lực đẩy (TVC) cũng giúp chúng cơ động tốt hơn trong giai đoạn cuối - điều mà Patriot không được thiết kế để xử lý.
Trong khi đó, Ukraine phụ thuộc hoàn toàn vào thông tin từ radar Patriot để phát hiện sớm mục tiêu, do các hệ thống nội địa như S-300 hay Buk-M1 đã cũ. Mỗi khẩu đội Patriot có giá tới 1 tỷ USD nhưng chỉ bảo vệ được một khu vực giới hạn, khiến Nga có thể chọn cách tấn công dàn trải nhằm làm "quá tải" năng lực phòng thủ của Kiev.
Một chuyên gia quân sự tại châu Âu nhận xét: "Nga đang dùng chiến thuật giống Mỹ từng áp dụng - tấn công bão hòa. Khi tốc độ tên lửa vượt 2 km/giây và quỹ đạo liên tục đổi hướng, mọi hệ thống đánh chặn hiện nay đều có nguy cơ 'mù tạm thời'".
Khi "huyền thoại phòng không" bị thách thức
Patriot - biểu tượng của công nghệ phòng không Mỹ suốt hơn 30 năm, giờ đây trở thành tâm điểm tranh cãi. Việc tỷ lệ đánh chặn sụt giảm xuống mức 6% cho thấy cuộc đối đầu Nga-Ukraine đã bước sang giai đoạn mà công nghệ phòng thủ truyền thống dường như không còn theo kịp đòn tấn công thế hệ mới.
Trong khi Washington tiếp tục khẳng định sẽ "cải thiện phần mềm và cung cấp thêm đạn PAC-3", các chuyên gia cho rằng bản chất vấn đề nằm ở giới hạn thiết kế: Patriot sinh ra để đối phó với mối đe dọa của thế kỷ trước, chứ không phải các tên lửa siêu vượt âm hiện nay. Nếu không có bước đột phá lớn, "lá chắn" này có nguy cơ trở thành biểu tượng của quá khứ - hơn là niềm hy vọng bảo vệ bầu trời Ukraine.