Thêm SOHA trên Google
Sự phát triển thần tốc của nền kinh tế chia sẻ tại Đông Nam Á từng đi kèm lời hứa hẹn về một hình mẫu lao động mới: sự tự do linh hoạt, khả năng làm chủ thời gian và nguồn thu nhập rộng mở.
Đó là những gì mà nhiều tài xế mơ ước khi trở thành đối tác của các nền tảng gọi xe công nghệ. Tuy nhiên, đằng sau giao diện bóng bẩy của những ứng dụng như Grab – tập đoàn công nghệ hiện chi phối thị trường gọi xe và giao đồ ăn toàn khu vực – là một hệ thống quản trị bằng thuật toán ngày càng siết chặt con người
Hàng triệu tài xế công nghệ đang rơi vào bẫy tự khai thác sức lao động nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn ngầm do hệ thống trí tuệ nhân tạo thiết lập.
Giới phân tích chỉ ra rằng điều này đang phác họa bức tranh đối lập gay gắt giữa sự thăng hoa tài chính của một "kỳ lân" công nghệ và sự mắc kẹt trong bẫy nghèo đói của lực lượng lao động trực tiếp.
Sự ảo tưởng về tự do của tài xế
Nghiên cứu của hai chuyên gia Jun-E Tan và Rachel Gong tại Viện Nghiên cứu Khazanah và Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế chỉ ra rằng, thuật toán của nền tảng gọi xe công nghệ dù nhìn có vẻ tự do nhưng thực chất vẫn duy trì quyền kiểm soát tối thượng đối với công việc.
Tài xế không hề có quyền quyết định giá cước hay phân chuyến, nhưng buộc phải duy trì sự hiện diện liên tục trên đường.
Khảo sát từ Viện Nghiên cứu Chính sách (IPS) thuộc Đại học Quốc gia Singapore (NUS) cho thấy có tới 29% tài xế công nghệ phải làm việc hơn 59 giờ mỗi tuần để duy trì thu nhập đủ sống.
Thực tế vận hành buộc tài xế phải chạy xe liên tục từ 14 đến 16 tiếng mỗi ngày, xóa bỏ hoàn toàn khoảng thời gian nghỉ ngơi và tái tạo sức lao động. Sự "linh hoạt" duy nhất mà tài xế sở hữu là quyền lựa chọn thời điểm bật ứng dụng, nhưng độ dài ca làm việc lại hoàn toàn bị chi phối bởi mức cước và chỉ tiêu thưởng do thuật toán quy định.
Các công trình nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cùng các viện chính sách tại Đông Nam Á đã bóc tách bốn cơ chế thuật toán và chính sách nhân sự mang tính áp đặt của Grab.
Biến chạy xe thành trò chơi có thưởng
Grab tích hợp sâu rộng các yếu tố trò chơi vào ứng dụng tài xế, bao gồm hệ thống ngọc thưởng, thanh tiến trình nhiệm vụ, các cấp độ tài xế và những thử thách theo giờ.
Về mặt tâm lý học hành vi, cơ chế này đánh lừa cảm giác của tài xế, biến áp lực tăng ca thành một trò chơi chinh phục. Tuy nhiên, các chuỗi nhiệm vụ này được thiết kế theo dạng ngắt quãng bất định.
Để đạt được hạn mức thưởng ngày, tài xế phải hoàn thành một số lượng cuốc xe tối thiểu với tỷ lệ nhận chuyến duy trì trên 90–95%. Nghiên cứu về tài xế Grab tại Medan (Indonesia) ghi nhận hệ thống này tạo ra áp lực tâm lý cưỡng bức, ngăn tài xế ngắt ứng dụng ngay cả khi cơ thể đã kiệt sức hoặc điều kiện thời tiết nguy hiểm, do lo sợ mất toàn bộ công sức của cả chuỗi nhiệm vụ trước đó.
Tài xế mù mờ về thông tin chuyến xe
Tài xế Grab thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu thông tin trầm trọng khi tiếp nhận đơn hàng. Thuật toán ẩn giấu điểm đến chính xác, giá cước thực nhận hoặc quãng đường di chuyển thực tế cho đến khi tài xế bấm chấp nhận cuốc xe.
Nếu tài xế chủ động từ chối các cuốc xe đường xa, giá thấp hoặc rơi vào điểm kẹt xe, tỷ lệ chấp nhận chuyến sẽ bị tước bỏ và "điểm hoạt động" tụt dốc.
Đáng chú ý, tài xế tại nhiều quốc gia phản ánh hiện tượng "hoài nghi thuật toán": khi họ chỉ còn thiếu một vài cuốc xe là hoàn thành mốc thưởng lớn, thuật toán dường như cố tình làm chậm tiến độ phân giao đơn hàng hoặc chỉ phân bổ các cuốc xe đón khách cực xa, buộc tài xế rơi vào trạng thái hoảng loạn và phải lái xe mạo hiểm để kịp hạn giờ.
Những ngôi sao vô hồn
Hệ thống phản hồi từ khách hàng (1 đến 5 sao) được Grab sử dụng như một công cụ kỷ luật tự động. Thuật toán thiết lập một ngưỡng điểm trung bình rất cao, thường từ 4.7/5 sao trở lên.
Nếu điểm đánh giá rơi xuống dưới ngưỡng này, tài xế lập tức bị tước đặc quyền nhận chuyến hoặc đối mặt với rủi ro bị ngắt kết nối tài khoản. Chính sách này đẩy toàn bộ rủi ro của dịch vụ lên vai người lao động, buộc họ phải thực hiện "lao động cảm xúc" quá mức.
Tài xế phải nhẫn nhịn trước mọi thái độ không hài lòng từ khách hàng để tránh bị đánh giá 1 sao. Khi bị khách hàng khiếu nại hoặc thuật toán phát hiện bất thường, hệ thống tự động khóa tài khoản mà không cung cấp quy trình giải trình minh bạch với con người, tước đi sinh kế của người lao động chỉ trong tích tắc.
Mọi quyền "sinh sát" đều trong tay Grab
Sự phát triển của Grab tuân theo quy luật chuyển dịch từ giai đoạn mở rộng thị trường sang giai đoạn độc quyền khai thác. Trong giai đoạn cạnh tranh (2012–2018), Grab tung ra các khoản trợ cấp tài chính hậu hĩnh, chiết khấu thấp và tiền thưởng cao để thu hút tài xế và đánh bại Uber.
Sau khi thâu tóm toàn bộ mảng kinh doanh của Uber tại Đông Nam Á và chiếm giữ vị thế thống trị (với thị phần 94% tại Malaysia, 91% tại Philippines, 80% tại Thái Lan, 74% tại Singapore và 73% tại Việt Nam), Grab lập tức chuyển hướng.
Tập đoàn đơn phương nâng tỷ lệ chiết khấu lên mức 20–30% hoặc cao hơn, đồng thời cắt giảm liên tục các chương trình thưởng định kỳ. Mọi sự thay đổi về chính sách giá và chiết khấu đều được thông báo đơn phương qua màn hình điện thoại mà người lao động không có bất kỳ quyền lực thương lượng nào.
Grab giàu lên, còn tài xế vẫn chật vật
Grab đang tạo nên một sự tương phản sâu sắc giữa những con số tăng trưởng rực rỡ của doanh nghiệp và thực trạng thu nhập ngày càng thu hẹp của các tài xế công nghệ.
Về mặt kinh doanh, Grab ghi nhận những kết quả vô cùng khả quan trên sàn chứng khoán quốc tế với giá trị vốn hóa thị trường dao động từ 12 đến 20 tỷ USD.
Doanh thu của hãng liên tục bứt phá kỷ lục, đạt 3,37 tỷ USD vào năm 2025 (tăng 20,5% so với năm trước) và tiếp tục đà tăng trưởng 23% trong nửa đầu năm 2026, chạm mốc 1,953 tỷ USD.
Đến tháng 8 năm 2026, Grab tự tin nâng dự báo doanh thu cả năm lên trên 4,1 tỷ USD, đồng thời tung ra chương trình mua lại cổ phiếu trị giá 750 triệu USD nhằm gia tăng tối đa giá trị cho các cổ đông.
Tuy nhiên, phía sau bức tranh tài chính tươi sáng ấy lại là thực tế tréo ngoe của lực lượng lao động trực tiếp tạo ra doanh thu.
Thu nhập thực nhận trên mỗi giờ làm việc của tài xế đang thụt lùi đáng kể do tỷ lệ chiết khấu của ứng dụng ngày càng tăng, cộng hưởng với áp lực từ chi phí xăng dầu và bảo dưỡng phương tiện leo thang.
Mang danh nghĩa "đối tác", các tài xế bị cắt đứt khỏi các chế độ an sinh cơ bản như lương tối thiểu hay bảo hiểm xã hội. Họ phải tự gánh chịu 100% rủi ro tài sản — từ việc bỏ tiền túi mua xe, chịu toàn bộ chi phí khấu hao, trượt giá cho đến rủi ro về sức khỏe mà không nhận được bất kỳ khoản trợ cấp nào.
Chính địa vị lao động bấp bênh này đã đẩy nhiều tài xế rơi vào bẫy nợ và tình trạng không thể tích lũy. Việc chật vật xoay xở trang trải chi phí sinh hoạt hàng ngày khiến họ hoàn toàn mất đi khả năng tích lũy tài chính hay tái đầu tư vào phương tiện lao động, tạo nên một khoảng cách ngày càng xa giữa sự thịnh vượng của tập đoàn công nghệ và sự bấp bênh của người lao động.
Để giải quyết tình trạng bất bình đẳng này, đã có nhiều giải pháp được kêu gọi ở Đông Nam Á, bao gồm:
Bắt buộc các công ty nền tảng minh bạch hóa cơ chế hoạt động của thuật toán phân chia đơn hàng, định giá cước và xử phạt.
Tái phân loại địa vị pháp lý của tài xế công nghệ, đảm bảo họ được hưởng các quyền bảo vệ lao động cơ bản như mức lương tối thiểu sau khi trừ chi phí vận hành, bảo hiểm tai nạn và quyền thương lượng tập thể.
Giới hạn số giờ làm việc tối đa trên ứng dụng để ngăn chặn tình trạng tài xế tự bóc lột sức lao động đến mức nguy hiểm đến tính mạng.
