Quảng Châu - đô thị thích ứng với dòng sông

Mạng lưới trị thủy nhiều lớp

Chịu ảnh hưởng rõ rệt của khí hậu cận nhiệt đới gió mùa, thường có mưa lớn, trong khi địa hình thấp và tác động của thủy triều khiến nguy cơ ngập úng trở thành một trong những vấn đề mà thành phố Quảng Châu phải tính đến trong quá trình phát triển. Nhưng mặt khác, hệ thống sông ngòi cũng tạo nên lợi thế đặc biệt cho thành phố này, từ giao thông, cảnh quan, sinh thái đến đời sống và các hoạt động kinh tế.

Vì nước vừa là tài nguyên, vừa đặt ra những thách thức thường trực nên chiến lược phát triển đô thị ven sông của Quảng Châu không đơn thuần chỉ là làm đẹp cảnh quan hai bên bờ. Quy hoạch phải đồng thời giải quyết nhiều yêu cầu, vừa có thể kiểm soát lũ, thoát nước mưa, vừa có thể bảo vệ hệ sinh thái, tạo không gian công cộng.

Quảng Châu áp dụng cách tiếp cận theo cơ chế thấm hút của miếng bọt biển, trong đó đô thị được thiết kế để có thể hấp thụ, lưu giữ và điều tiết nước mưa, thay vì chỉ nhanh chóng thu gom và đưa nước ra khỏi thành phố. Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận này là đưa yêu cầu an toàn thủy lợi vào ngay trong thiết kế không gian công cộng.

Các nhà quy hoạch cho rằng, chống ngập không bắt đầu từ việc dựng thêm những bức tường cao hơn bên sông mà hướng tới việc tạo thêm không gian cho nước ngay trong cấu trúc đô thị. Vì thế, trong quy hoạch thoát nước và chống ngập giai đoạn 2022-2035, Quảng Châu xác định xây dựng một hệ thống gồm bốn thành phần: “xanh lục - xanh lam - xám - quản lý”.

Trong đó, xanh lục gồm cây xanh, công viên và các không gian có khả năng hấp thụ nước. Xanh lam là sông, hồ, kênh rạch và các vùng chứa nước. Xám gồm đường ống, trạm bơm, công trình thoát nước. Còn quản lý bao gồm giám sát và vận hành toàn hệ thống. Thành phố đặt mục tiêu hình thành một mạng lưới trị thủy nhiều lớp, có khả năng ứng phó với những trận mưa lớn có chu kỳ lặp lại tới 100 năm.

Điểm đặc biệt nằm ở chỗ, một không gian có thể thực hiện nhiều chức năng cùng lúc. Một khu đất trũng không nhất thiết phải được san phẳng để xây dựng; nó có thể trở thành nơi tạm thời chứa nước khi mưa lớn. Một công viên không chỉ phục vụ vui chơi. Hệ thống cây xanh, đất và mặt nước tại đây còn có thể hấp thụ, lưu giữ và làm chậm dòng chảy. Một tuyến đường ven sông không chỉ tạo cảnh quan mà còn có thể được thiết kế để dẫn nước về các khu vực điều tiết.

Thành phố vì thế không cố gắng đưa toàn bộ nước mưa ra khỏi đô thị càng nhanh càng tốt, mà tìm cách làm chậm dòng nước, phân tán lượng nước và tăng khả năng tự điều tiết của hệ thống.

Cách tổ chức này đặc biệt phù hợp với một đô thị có mạng lưới sông ngòi dày đặc và chịu tác động đồng thời của mưa lớn, nước sông và thủy triều. Ở các khu vực khác nhau, giải pháp cũng được điều chỉnh theo điều kiện địa hình. Khu vực phía bắc, nơi có các vùng thượng nguồn, được chú trọng khả năng điều tiết và trữ nước.

Khu vực trung tâm tập trung xử lý những điểm nghẽn của dòng chảy, cải thiện mạng lưới cống và các tuyến thoát nước. Trong khi những khu vực phía tây và phía nam có mạng lưới sông chịu ảnh hưởng thủy triều, tận dụng các ao, hồ và lòng dẫn hiện có để điều tiết nước mưa.

Nói cách khác, Quảng Châu không tìm một “chiếc chìa khóa duy nhất” để giải quyết ngập lụt. Thành phố xây dựng một hệ thống trong đó mỗi lớp đảm nhận một nhiệm vụ: cây xanh và đất giúp giữ nước tại chỗ; hồ, ao và vùng trũng có thể tiếp nhận lượng nước lớn hơn; sông và kênh dẫn nước; còn hệ thống cống, trạm bơm và công trình thủy lợi xử lý những tình huống mà các giải pháp tự nhiên không thể đáp ứng.

Từ quản lý dòng nước đến quy hoạch toàn bộ không gian ven sông

Cách tiếp cận nhiều lớp trong trị thủy đã đặt nền tảng cho một bước chuyển rộng hơn. Đó là việc Quảng Châu không xem bờ sông chỉ là khu vực cần bảo vệ trước nguy cơ ngập lụt, mà là một không gian đô thị cần được quy hoạch tổng thể. Năm 2022, thành phố công bố dự thảo Quy hoạch xây dựng phát triển chất lượng cao ven sông Châu Giang, nghiên cứu trên khoảng 100 km tuyến sông, trong đó tập trung vào 75 km khu vực trung tâm, trải dài qua 9 quận. Quy mô nghiên cứu cho thấy cách tiếp cận không còn dừng ở từng công viên, từng đoạn kè hay từng dự án riêng lẻ, mà hướng tới tổ chức cả một dải đô thị ven sông thành một hệ thống thống nhất.

Đáng chú ý, quy hoạch này không đặt cảnh quan hay phát triển kinh tế thành những mục tiêu tách biệt. Các nội dung được tổ chức đồng thời trên tám phương diện gồm không gian công cộng, sinh thái, văn hóa, giao thông, an toàn, hình ảnh đô thị, đổi mới và công nghiệp. Mục tiêu là phát huy vai trò của sông Châu Giang như một trục không gian kết nối các chức năng của thành phố, đưa khu vực ven sông trở lại gần hơn với đời sống đô thị, đồng thời tạo thêm động lực cho phát triển kinh tế.

Điều này tạo ra một thay đổi quan trọng trong tư duy quy hoạch. Một bờ sông an toàn không nhất thiết phải là một bờ sông bị ngăn cách với cộng đồng. Một không gian sinh thái cũng không nhất thiết phải tách khỏi các hoạt động kinh tế. Ngược lại, nếu được tổ chức hợp lý, cùng một dải đất có thể đồng thời đảm nhiệm chức năng phòng chống ngập, tạo không gian xanh, kết nối giao thông, bảo tồn ký ức đô thị và thu hút các hoạt động dịch vụ, văn hóa.

Cách quy hoạch này cũng giúp giải quyết một vấn đề thường gặp ở các đô thị ven sông như sự đứt gãy giữa các đoạn bờ sông. Thay vì để mỗi khu vực phát triển theo một cách riêng, Quảng Châu hướng tới tạo sự liên kết giữa các đoạn tuyến, đồng thời vẫn phát huy đặc trưng của từng khu vực.

Trong quy hoạch, 75 km khu vực trung tâm được nhìn nhận như một dải không gian thống nhất nhưng có các chức năng và hình thái phát triển khác nhau. Các khu vực ven sông được định hướng hình thành những “thương hiệu” riêng dựa trên lợi thế về văn hóa, sinh thái, giao thông, đổi mới và công nghiệp.

Từ đây, dòng sông không chỉ còn là ranh giới tự nhiên chia đôi thành phố. Nó trở thành “trục” để tổ chức lại không gian đô thị. Các tuyến đi bộ, không gian xanh, công viên ven sông, điểm sinh hoạt cộng đồng được kết nối với giao thông và các khu vực phát triển kinh tế.

Những khu vực có giá trị lịch sử được đặt trong mối quan hệ với các dự án đổi mới và phát triển đô thị. Trong khi đó, yêu cầu an toàn, sinh thái và khả năng chống chịu được đưa vào ngay từ khâu quy hoạch thay vì xử lý như những vấn đề phát sinh sau khi đô thị đã hình thành.

Đây cũng là lý do quy hoạch ven sông Châu Giang năm 2022 có ý nghĩa vượt ra ngoài một kế hoạch chỉnh trang cảnh quan. Nó cho thấy Quảng Châu đang cố gắng thay đổi cách nhìn về giá trị của bờ sông, từ một dải đất chịu áp lực phát triển thành một không gian có thể đồng thời tạo ra giá trị về môi trường, xã hội, văn hóa và kinh tế.

Khi những chức năng này được đặt trong cùng một cấu trúc quy hoạch, mục tiêu phát triển đô thị không còn phải lựa chọn đơn giản giữa “bảo vệ” và “khai thác”, mà hướng tới tìm cách để hai yêu cầu này hỗ trợ lẫn nhau.

Từ chống ngập đến tổ chức không gian ven sông, Quảng Châu đang cho thấy một cách tiếp cận khác. Ở đó, thành phố không tìm cách tách đô thị khỏi dòng sông, mà chủ động thích ứng, sống hài hòa và phát huy những giá trị mà dòng sông mang lại.