Thêm SOHA trên Google
Mới đây, trên app X, một đoạn clip ngắn đã thu hút rất đông lượt xem. Một nữ nhân viên đeo tạp dề nâu, bảng tên ghi "Nabila, Barista", chậm rãi bưng khay hai cốc trà đá đi giữa các dãy bàn kín khách. Tài khoản đăng lại trên X viết bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, gọi đây là một quán cà phê ở Indonesia do các bạn trẻ mắc hội chứng Down phục vụ.
Chỉ sau một ngày, bài đăng thu về hơn 17.000 lượt thích, 1.300 lượt chia sẻ và gần 200.000 lượt xem, kéo theo hàng trăm bình luận từ nhiều quốc gia.
Quán trong clip là Kopi Kamu, nằm trên phố Wijaya ở Nam Jakarta. Thương hiệu này không mới: theo trang của tổ chức Cagar Foundation, Kopi Kamu được ông Rocky J. Pesik thành lập từ năm 2010.
Điều khiến quán nổi lên là quyết định từ cuối năm 2023, khi quán bắt tay với Hiệp hội Phụ huynh có con mắc hội chứng Down (POTADS) để tuyển người khuyết tật trí tuệ vào làm việc.
Bắt đầu từ ba lần mua cùng một cốc nước
Theo lời Gabriel Joseph Pesik, con trai ông chủ và hiện là tổng quản lý của quán, chia sẻ với The Jakarta Post hồi tháng 5/2026, mọi chuyện bắt đầu ở một hội chợ sống xanh tại Pondok Indah. Ông Rocky gặp một gian hàng cà phê do các bạn trẻ mắc hội chứng Down đứng quầy, và quay lại mua đúng một loại đồ uống tới ba lần.
Đến lần thứ ba, ông biết POTADS không có điểm bán cố định nào, và đề nghị đưa các bạn về Kopi Kamu. Một số trang Indonesia cho biết thêm ông Rocky có một người cháu cũng mắc hội chứng Down, nên hình ảnh ở hội chợ chạm đúng vào câu chuyện gia đình.
Hiện quán có ít nhất 10 nhân viên mắc hội chứng Down, tuổi từ 18 đến 26, chia đều 5 nam 5 nữ. Họ không phải lao động tay trắng: trước khi vào làm, các bạn đã học kỹ năng pha chế và phục vụ qua các lớp của Rumah Ceria Down Syndrome, nhà sinh hoạt do POTADS vận hành. Nói cách khác, quán không phải tự bỏ chi phí đào tạo từ con số không, mà nhận về một nguồn nhân lực đã được một tổ chức chuyên môn chuẩn bị sẵn.
Công việc hằng ngày của các bạn khá đầy đủ, nhận order, chuẩn bị đồ uống, bưng ra bàn, lau dọn và rửa cốc chén. Nhưng Kopi Kamu có vài nguyên tắc rất rõ. Theo ông Rocky chia sẻ trên kênh Metro TV, các nhân viên mắc hội chứng Down không trực tiếp thu tiền và xử lý giao dịch. Quán cũng tuyển song song nhân viên bình thường để lo bếp và pha chế. Gabriel thừa nhận thẳng với The Jakarta Post rằng các bạn không làm nhanh bằng người khác, nên lúc quán đông thì các bạn tập trung vào khâu bưng đồ ra bàn.
Ca làm cũng được thiết kế riêng. Ban đầu mỗi ca chỉ kéo dài 2,5 tiếng, chia thành ca sáng và ca chiều vào ba ngày trong tuần. Sau một thời gian, quán nhận thấy các bạn đủ hào hứng để làm tới 4 tiếng mỗi ca, nên đã nới ra.
Không bán sự thương hại, bán một trải nghiệm
Nếu chỉ nhìn ở góc cảm xúc, dễ nghĩ Kopi Kamu sống nhờ lòng tốt của khách. Nhưng cách quán vận hành cho thấy một logic kinh doanh khá tỉnh táo.
Thứ nhất, quán không ép người khuyết tật vào khuôn của một nhân viên pha chế tốc độ cao. Việc tách bạch khâu thu ngân, khâu bếp và khâu phục vụ giúp giảm rủi ro sai sót ở những điểm nhạy cảm nhất, đồng thời vẫn giữ nhân viên mắc hội chứng Down ở vị trí khách nhìn thấy và tương tác nhiều nhất. Đây là nguyên tắc cơ bản của quản trị vận hành: đặt đúng người vào đúng khâu, thay vì kỳ vọng ai cũng làm được mọi việc.
Thứ hai, quán biến chính sự khác biệt thành một sản phẩm trải nghiệm. Kopi Kamu cho phép khách tổ chức sinh nhật cùng các nhân viên, và người chọn cách này thường được tặng một chiếc muffin do chính các bạn mang ra. The Jakarta Post ghi lại chuyện hai cô gái 23 tuổi đi từ Bekasi, tỉnh Tây Java, vào tận Nam Jakarta chỉ để đón sinh nhật ở quán sau khi xem được video trên TikTok. Một quán cà phê bình thường ở Jakarta không có lý do gì để khách vượt quãng đường như vậy.
Thứ ba, quán gần như không phải trả tiền cho truyền thông. Các clip do khách tự quay lan trên TikTok hết đợt này đến đợt khác, và cả Bộ trưởng Y tế Indonesia Budi Gunadi Sadikin cũng từng đăng video khen ly espresso đôi do Nabila và một đồng nghiệp pha ở một điểm bán khác của POTADS. Một nghiên cứu tình huống về Kopi Kamu công bố trên ResearchGate năm 2025 cũng chỉ ra truyền thông mạng xã hội và sự ủng hộ của người nổi tiếng là yếu tố giúp mô hình lan tỏa.
Dĩ nhiên, mô hình này có mặt trái cần nhìn thẳng. Khi sức hút của quán phụ thuộc vào những clip viral, ranh giới giữa trân trọng và tò mò rất mong manh. Bà Ami, mẹ của nhân viên Bagas, kể với The Jakarta Post rằng bà luôn dặn con mỉm cười với khách và đừng bao giờ từ chối khi có người xin chụp ảnh. Đó là lời dặn đầy thương con, nhưng cũng cho thấy các bạn đang gánh thêm một phần việc vô hình mà nhân viên bình thường không phải làm: làm "gương mặt" cho câu chuyện của quán. Phía quán dường như cũng ý thức được điều này khi Gabriel cho biết không phải bạn nào cũng hợp với nghề pha chế, có bạn giỏi diễn xuất, có bạn là nhà vô địch chạy nước rút Paralympic, có bạn thích vẽ, và việc của quán cùng POTADS là giúp các bạn tìm ra hướng đi riêng.
Một quán nhỏ, và một con số 1% cả nước chưa chạm tới
Câu chuyện của Kopi Kamu đáng chú ý hơn khi đặt cạnh bức tranh chung. Luật số 8 năm 2016 về người khuyết tật của Indonesia bắt buộc cơ quan nhà nước và doanh nghiệp nhà nước tuyển tối thiểu 2% lao động là người khuyết tật, còn doanh nghiệp tư nhân tối thiểu 1%, tức cứ 100 lao động thì phải có 1 người.
Gần một thập kỷ sau, con số trên thực tế vẫn còn xa. Theo nghiên cứu của nền tảng Silang.id, năm 2022 người khuyết tật chỉ chiếm khoảng 0,53% tổng lực lượng lao động Indonesia, chưa bằng một nửa mức sàn luật định dành cho khối tư nhân. Số liệu từ cuộc điều tra dân số năm 2020 của Cục Thống kê Indonesia (BPS) cho thấy khoảng 69 đến 72% người khuyết tật có việc làm đang ở khu vực phi chính thức, không hợp đồng, không bảo hiểm. Riêng tại Jakarta, theo Katadata, tính đến năm 2025 mới có 9 doanh nghiệp thuộc chính quyền địa phương và 7 doanh nghiệp tư nhân báo cáo đã đạt đủ tỷ lệ, còn chính quyền thành phố thậm chí chưa tính được mức tuân thủ chung vì quá nhiều doanh nghiệp chưa nộp báo cáo.
Chính Bộ Lao động Indonesia cũng thừa nhận việc thực thi "chưa tối ưu" tại một ngày hội việc làm hồi tháng 8/2026. Bộ trưởng Lao động Yassierli, dẫn số liệu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), cho biết tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của người khuyết tật trên thế giới vẫn thấp hơn khoảng 30% so với người không khuyết tật. Ông cũng nhấn mạnh người khuyết tật không phải đối tượng để thương hại mà là người tham gia phát triển với quyền làm việc bình đẳng. ILO mới đây cũng công bố một nghiên cứu riêng cho Indonesia với 17 khuyến nghị, trong đó nhấn mạnh quota chỉ có tác dụng khi đi kèm cơ chế giám sát, ưu đãi cho doanh nghiệp và việc tháo gỡ rào cản ngay tại nơi làm việc.
Nhìn từ bức tranh đó, điều Kopi Kamu làm được không nằm ở con số 10 nhân viên, vốn rất nhỏ so với nhu cầu của cả một đất nước. Giá trị của quán nằm ở chỗ nó trả lời được câu hỏi mà rất nhiều doanh nghiệp lớn vẫn né tránh tuyển người khuyết tật cụ thể thì làm như thế nào. Câu trả lời hóa ra không quá phức tạp: bắt tay với tổ chức đã đào tạo sẵn, thiết kế lại ca làm, chia lại đầu việc, chấp nhận chậm hơn ở một vài khâu và biến sự khác biệt thành một phần bản sắc thương hiệu.
Bà Ami nói với The Jakarta Post rằng bà mong cơ hội cho những đứa trẻ như Bagas sẽ mở rộng ra ngoài ngành đồ uống. Có lẽ đó cũng là thước đo công bằng nhất cho một câu chuyện viral: không phải bao nhiêu người đã rưng rưng trước clip 30 giây, mà là sau cơn sốt ấy, có thêm bao nhiêu doanh nghiệp dám mở cửa.
