Thêm SOHA trên Google
Trong quá trình hoàn thiện chính sách hiện nay, cách tiếp cận bình đẳng giới ngày càng toàn diện hơn. Thay vì chỉ tập trung vào việc bảo vệ lao động nữ, pháp luật từng bước mở rộng quyền lợi của lao động nam, đồng thời duy trì những chính sách hỗ trợ đặc thù đối với phụ nữ.
Ảnh: BHXH Việt Nam
Chia sẻ trách nhiệm chăm sóc gia đình
Một trong những biểu hiện rõ nét của bình đẳng giới trong chính sách BHXH là sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với chế độ thai sản. Việc mang thai, sinh con và chăm sóc trẻ nhỏ không còn được nhìn nhận đơn thuần là trách nhiệm của phụ nữ, mà ngày càng được xác định là trách nhiệm chung của cha và mẹ.
Quy định này tạo điều kiện để người cha trực tiếp hỗ trợ người mẹ trong giai đoạn sinh con, chăm sóc trẻ sơ sinh và chia sẻ trách nhiệm gia đình (Ảnh được tạo bởi AI).
Đáng chú ý, pháp luật còn bảo đảm quyền lợi cho người chồng trong trường hợp người vợ sinh con nhưng không đủ điều kiện hưởng chế độ thai sản. Nếu người chồng đáp ứng điều kiện về thời gian đóng BHXH bắt buộc theo quy định, người chồng được hưởng trợ cấp một lần khi sinh con, bằng 2 lần mức tham chiếu tại tháng sinh con cho mỗi con. Đây là cơ chế hỗ trợ có ý nghĩa, tránh để quyền lợi của gia đình hoàn toàn phụ thuộc vào tình trạng tham gia BHXH của người mẹ.
Một bước tiến quan trọng khác là việc bổ sung chế độ trợ cấp thai sản trong BHXH tự nguyện từ ngày 01/7/2025.
Theo đó, lao động nữ sinh con và lao động nam có vợ sinh con đều có thể được hưởng trợ cấp 2 triệu đồng cho mỗi con nếu có đủ thời gian đóng BHXH theo quy định. Trường hợp cả cha và mẹ cùng đủ điều kiện thì chỉ một người được hưởng; pháp luật cũng quy định các trường hợp phối hợp hưởng giữa chế độ thai sản BHXH bắt buộc và trợ cấp thai sản BHXH tự nguyện. Việc mở rộng quyền lợi này góp phần tăng tính hấp dẫn của BHXH tự nguyện, đồng thời khẳng định nguyên tắc chia sẻ trách nhiệm chăm sóc con giữa hai giới.
Đặc biệt, pháp luật đã có cơ chế bảo vệ người cha và người trực tiếp nuôi dưỡng khi người mẹ gặp rủi ro sau sinh. Trường hợp người mẹ chết sau khi sinh con, người cha hoặc người trực tiếp nuôi dưỡng được nghỉ việc hưởng chế độ thai sản đối với thời gian còn lại của người mẹ theo điều kiện luật định. Nếu chỉ có người cha tham gia BHXH bắt buộc mà người mẹ chết sau sinh hoặc gặp rủi ro sức khỏe không đủ khả năng chăm sóc con, người cha được nghỉ hưởng chế độ thai sản cho đến khi con đủ 6 tháng tuổi.
Bảo vệ đặc thù sinh học, tạo điều kiện để lao động nữ duy trì việc làm
Bình đẳng giới không có nghĩa là áp dụng những quy định hoàn toàn giống nhau cho nam và nữ trong mọi trường hợp. Đối với lao động nữ, mang thai, sinh con và nuôi con nhỏ là những đặc điểm sinh học cần được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Vì vậy, các chính sách thai sản và bảo vệ việc làm có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế những bất lợi mà phụ nữ có thể gặp phải trong quá trình tham gia thị trường lao động.
Theo quy định của Luật BHXH 2024, lao động nữ sinh con được nghỉ việc hưởng chế độ thai sản trước và sau khi sinh con là 6 tháng. Trường hợp sinh đôi trở lên, từ con thứ hai trở đi, cứ mỗi con người mẹ được nghỉ thêm 01 tháng. Trong trường hợp sinh con thứ hai, lao động nữ được nghỉ thai sản trước và sau khi sinh con là 7 tháng.
Trong thời gian mang thai, lao động nữ được nghỉ việc để đi khám thai theo quy định; đồng thời được hưởng chế độ khi sảy thai, phá thai, thai chết lưu, thai chết trong tử cung hoặc thực hiện các biện pháp tránh thai. Luật cũng điều chỉnh điều kiện về thời gian đóng BHXH đối với một số trường hợp phải nghỉ việc để dưỡng thai hoặc điều trị vô sinh, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận chính sách cho người lao động.
Cùng với chế độ BHXH, Bộ luật Lao động 2019 thiết lập những hàng rào pháp lý nhằm bảo vệ việc làm và sức khỏe của lao động nữ. Người sử dụng lao động không được sa thải hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động vì lý do người lao động kết hôn, mang thai, nghỉ thai sản hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi, trừ những trường hợp pháp luật quy định. Lao động nữ mang thai làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc công việc có ảnh hưởng xấu tới chức năng sinh sản và nuôi con được chuyển sang công việc nhẹ nhàng, an toàn hơn hoặc giảm bớt 1 giờ làm việc hằng ngày mà không bị cắt giảm tiền lương và quyền lợi.
Đáng chú ý, lao động nữ trong thời gian hành kinh được nghỉ mỗi ngày 30 phút, trong thời gian nuôi con dưới 12 tháng tuổi được nghỉ mỗi ngày 60 phút trong thời giờ làm việc và vẫn hưởng đủ tiền lương theo hợp đồng lao động. Những quy định này thể hiện sự ghi nhận các nhu cầu sức khỏe đặc thù, đồng thời góp phần hạn chế tình trạng phụ nữ phải lựa chọn giữa việc duy trì công việc và thực hiện thiên chức làm mẹ. Như vậy, bảo vệ lao động nữ không phải là tạo ra sự ưu tiên thiếu căn cứ, mà là thiết lập những điều kiện cần thiết để họ có cơ hội tham gia, duy trì và phát triển nghề nghiệp bình đẳng với nam giới.
Thu hẹp khoảng cách giới trong tuổi nghỉ hưu và quyền hưởng lương hưu
Một khía cạnh quan trọng khác của bình đẳng giới là cơ hội tích lũy thời gian đóng BHXH và tiếp cận chế độ hưu trí. Trong thời gian dài, chênh lệch tuổi nghỉ hưu giữa nam và nữ là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến thời gian làm việc, thu nhập và khả năng tích lũy an sinh của lao động nữ.
Bộ luật Lao động 2019 đã xác lập lộ trình điều chỉnh tuổi nghỉ hưu theo hướng thu hẹp dần khoảng cách này. Trong điều kiện lao động bình thường, tuổi nghỉ hưu của nam tăng dần mỗi năm 3 tháng cho đến khi đủ 62 tuổi vào năm 2028; đối với nữ tăng mỗi năm 4 tháng cho đến khi đủ 60 tuổi vào năm 2035.
Việc điều chỉnh được thực hiện theo lộ trình, vừa hướng tới bình đẳng về tuổi nghỉ hưu, vừa tính đến yêu cầu thích ứng của thị trường lao động và khả năng làm việc của từng nhóm đối tượng. Khi khoảng cách tuổi nghỉ hưu được thu hẹp, lao động nữ có thêm thời gian tham gia thị trường lao động, tích lũy thời gian đóng BHXH và nâng cao khả năng bảo đảm thu nhập khi về già. Tuy nhiên, việc thực hiện cũng cần gắn với chính sách đào tạo lại, cải thiện điều kiện làm việc và bảo vệ sức khỏe đối với người lao động lớn tuổi.
Bình đẳng giới trong chế độ hưu trí còn được thể hiện rõ trong công thức tính lương hưu. Theo Điều 99 Luật BHXH năm 2024
Ảnh được tạo bởi AI.
Như vậy, lao động nữ cần 30 năm đóng BHXH để đạt tỷ lệ hưởng tối đa 75%, trong khi lao động nam cần 35 năm. Quy định này có tính đến những gián đoạn trong quá trình tham gia thị trường lao động của phụ nữ do mang thai, sinh con và chăm sóc gia đình.
Đây là một cơ chế điều chỉnh có ý nghĩa nhằm bảo đảm cơ hội tiếp cận lương hưu, hạn chế nguy cơ phụ nữ có mức hưởng thấp hơn do những bất lợi mang tính giới trong quá trình làm việc và đóng góp. Bên cạnh đó, người lao động có thời gian đóng BHXH vượt quá 30 năm đối với nữ và 35 năm đối với nam khi nghỉ hưu còn được hưởng trợ cấp một lần theo quy định. Cơ chế này vừa ghi nhận quá trình đóng góp kéo dài, vừa bảo đảm nguyên tắc đóng - hưởng trong hệ thống BHXH.
Có thể thấy, từ chế độ thai sản, bảo vệ việc làm, tuổi nghỉ hưu, công thức tính lương hưu, chính sách BHXH đang từng bước hình thành một hệ thống bảo vệ người lao động có tính bao trùm hơn. Trong đó, bình đẳng giới không đơn thuần là bảo đảm nam và nữ có những quyền lợi giống nhau, mà là tạo điều kiện để mỗi người được bảo vệ phù hợp với đặc điểm, nhu cầu và những đóng góp của mình.
