Nga - Ukraine: Hòa bình trong tầm tay?

Ngày 22/10, thủ đô Kiev rung chuyển bởi những tiếng nổ lớn. Theo Reuters, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết Nga đã phóng 21 tên lửa đạn đạo trong ba đợt tập kích.

Cùng thời điểm, giới chức Nga thông báo Ukraine phóng 630 máy bay không người lái (UAV) hướng về Moscow trong đêm. Phần lớn bị đánh chặn từ xa, song các cuộc tấn công vẫn gây thương vong tại một số địa phương.

Những con số trên chưa được các bên thứ ba kiểm chứng độc lập đầy đủ. Tuy nhiên, quy mô các đợt tập kích cho thấy chiến sự chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, bất chấp những chuyển động ngoại giao mới.

Chỉ một ngày trước đó, Điện Kremlin xác nhận Tổng thống Vladimir Putin đồng ý về nguyên tắc nối lại đàm phán với Ukraine dưới sự trung gian của Mỹ. Tổng thống Zelensky cũng tuyên bố ủng hộ đề xuất tổ chức cuộc gặp ba bên càng sớm càng tốt, tốt nhất vào đầu tháng 11.

Sau nhiều tháng tiến trình thương lượng gần như đình trệ, việc Moscow và Kiev cùng bày tỏ thiện chí đối thoại được xem là tín hiệu đáng chú ý.

Nhưng giữa đồng ý đàm phán và chấp nhận những điều kiện để chấm dứt chiến tranh vẫn còn một khoảng cách lớn.

Tín hiệu từ St. Petersburg

Ngày 21/10, đặc phái viên Tổng thống Mỹ Donald Trump - ông Steve Witkoff, có cuộc gặp với Tổng thống Putin tại St. Petersburg. Trước đó, ông Witkoff đã tới Oslo, Na Uy, trao đổi với Tổng thống Zelensky và đại diện các nước châu Âu.

Chuyến công du liên tiếp của đặc phái viên Mỹ cho thấy Washington đang nỗ lực khôi phục vai trò trung gian trong cuộc xung đột Nga - Ukraine, sau khi các vòng thương lượng tại Abu Dhabi và Geneva hồi đầu năm không tạo được đột phá.

Sau cuộc gặp tại St. Petersburg, trợ lý Tổng thống Nga Yuri Ushakov cho biết Moscow sẵn sàng về nguyên tắc nối lại đàm phán ba bên trong tháng 11.

Phía Ukraine cũng có phản ứng tích cực. Ông Zelensky tuyên bố Kiev ủng hộ các đề xuất ngừng bắn, bao gồm ngừng tấn công hạ tầng năng lượng và những sáng kiến nhân đạo.

Nhìn bề ngoài, các tín hiệu khá thuận lợi: Mỹ muốn thúc đẩy hòa bình, Nga chấp nhận trở lại bàn đàm phán, còn Ukraine không phản đối việc nối lại đối thoại. Tuy nhiên, những thông tin được tiết lộ sau cuộc gặp giữa ông Putin và ông Witkoff lại cho thấy thực tế phức tạp hơn.

Theo Reuters, ông Ushakov thừa nhận các đề xuất mà phía Mỹ mang tới từ cuộc trao đổi tại Oslo chưa hoàn toàn đáp ứng mong muốn của Moscow. Một quan chức Nga được thông báo về kết quả cuộc gặp cũng cho biết nội dung trao đổi chưa đi sâu vào những vấn đề thực chất. Điều này có nghĩa các bên mới đạt được sự đồng thuận về khả năng tiếp tục thương lượng, chứ chưa tìm được tiếng nói chung về những điều kiện quan trọng nhất.

Đáng chú ý, ngay cả thời điểm tổ chức vòng đàm phán mới cũng chưa thống nhất. Phía Ukraine mong muốn cuộc gặp diễn ra vào đầu tháng 11, trong khi thông tin từ Điện Kremlin đề cập khả năng nối lại sau ngày 10/11.

Chênh lệch về thời gian không phải trở ngại lớn nhất. Vấn đề nằm ở chỗ các bên sẽ mang tới bàn đàm phán những yêu cầu gì và sẵn sàng nhượng bộ đến đâu.

Ngày 22/10, Tổng thống Putin nhấn mạnh các cuộc thương lượng phải hướng tới một giải pháp bảo đảm an ninh lâu dài cho cả Nga và Ukraine, đồng thời tính đến cấu trúc an ninh của châu Âu.

Moscow không muốn một lệnh ngừng bắn ngắn hạn, mà yêu cầu một thỏa thuận giải quyết những vấn đề an ninh mà Nga coi là nguyên nhân sâu xa của cuộc xung đột.

Đó cũng chính là điểm khiến tiến trình hòa bình trở nên khó khăn.

Bởi trong khi Nga muốn đàm phán về một cấu trúc an ninh rộng lớn hơn, Ukraine đặt trọng tâm vào việc bảo vệ chủ quyền, lãnh thổ và khả năng tự vệ trước nguy cơ xung đột tái diễn.

Nút thắt Donbas

Một trong những vấn đề nhạy cảm nhất được đề cập trong các cuộc tiếp xúc gần đây là tương lai vùng Donbas, miền đông Ukraine.

Reuters cho biết trong các đề xuất được thảo luận có phương án Ukraine nhượng toàn bộ Donbas cho Nga để đổi lấy bảo đảm an ninh từ Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).

Thông tin này chưa được các bên xác nhận là một phương án chính thức, càng chưa phải thỏa thuận được chấp nhận. Nhưng việc nó xuất hiện cho thấy lãnh thổ tiếp tục là nút thắt lớn nhất của tiến trình hòa bình.

Nga yêu cầu Ukraine từ bỏ những vùng lãnh thổ mà Moscow tuyên bố sáp nhập, đồng thời chấp nhận các hạn chế đối với lực lượng vũ trang và quan hệ liên minh quân sự.

Kiev phản đối những yêu cầu này, đặc biệt là việc nhượng các khu vực vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của Ukraine.

Đối với Moscow, kiểm soát lãnh thổ không chỉ là kết quả quân sự mà còn gắn với những yêu cầu chính trị và an ninh đã được Điện Kremlin đưa ra từ đầu cuộc chiến.

Đối với Kiev, chấp nhận từ bỏ lãnh thổ có thể tạo ra những hệ quả lâu dài về chủ quyền, an ninh và sự ổn định chính trị trong nước.

Bởi vậy, ngay cả khi hai bên thống nhất ngừng bắn, câu hỏi về đường ranh giới kiểm soát vẫn chưa thể tự động được giải quyết.

Một thỏa thuận đóng băng chiến tuyến có thể giúp chấm dứt giao tranh tại thời điểm nhất định, nhưng không đồng nghĩa các bên công nhận yêu sách chủ quyền của nhau.

Ngược lại, nếu đòi giải quyết toàn bộ tranh chấp lãnh thổ trước khi ngừng bắn, tiến trình thương lượng có nguy cơ tiếp tục bế tắc.

Đây là bài toán mà Washington đang phải đối diện: Tìm kiếm một công thức đủ sức thuyết phục Nga chấm dứt chiến dịch quân sự, nhưng không khiến Ukraine cho rằng những lợi ích an ninh cốt lõi của mình bị đánh đổi.

Sự khác biệt còn nằm ở khái niệm bảo đảm an ninh.

Ukraine muốn những cam kết đủ mạnh để ngăn nguy cơ chiến tranh tái diễn. Nga lại phản đối khả năng Ukraine gia nhập NATO và yêu cầu các điều kiện hạn chế sự hiện diện quân sự của phương Tây.

Nếu chưa giải quyết được mâu thuẫn này, bất kỳ thỏa thuận nào cũng có thể gặp khó khăn ngay từ khâu thực hiện.

Vì thế, điều quyết định triển vọng hòa bình không phải chỉ là việc Moscow và Kiev có ngồi cùng bàn hay không, mà là liệu họ có thể chấp nhận một cơ chế an ninh mà mỗi bên không coi là mối đe dọa đối với mình.

Vì sao chiến sự vẫn leo thang?

Những đợt tấn công quy mô lớn ngày 22/10 cho thấy cả Nga và Ukraine vẫn tiếp tục sử dụng sức mạnh quân sự trong khi chuẩn bị cho khả năng đàm phán.

Trên chiến trường, các tuyến phòng thủ dày đặc, UAV trinh sát và tấn công cùng hệ thống pháo binh khiến những cuộc tiến công trên bộ ngày càng tốn kém.

Dù giao tranh vẫn diễn ra tại nhiều khu vực, chưa xuất hiện một bước ngoặt quân sự đủ rõ để buộc một bên phải chấp nhận toàn bộ điều kiện của bên kia.

Trong hoàn cảnh đó, tấn công tầm xa trở thành công cụ gây sức ép quan trọng.

Nga tiếp tục tập kích hệ thống điện, giao thông và các cơ sở hạ tầng thiết yếu của Ukraine. Ở chiều ngược lại, Kiev gia tăng sử dụng UAV nhằm vào các nhà máy lọc dầu, kho nhiên liệu và cơ sở hậu cần của Nga.

Hai bên đều muốn làm suy giảm năng lực duy trì chiến tranh của đối phương. Nhưng các cuộc tấn công cũng đặt ra câu hỏi về giới hạn của sức ép quân sự.

Ukraine đang bước vào mùa đông thứ năm kể từ khi xung đột toàn diện bùng phát năm 2022. Hệ thống điện và sưởi ấm tiếp tục phải đối diện nguy cơ bị gián đoạn, trong khi việc sửa chữa những công trình hư hại đòi hỏi nguồn lực rất lớn.

Nga cũng chịu sức ép từ các cuộc tập kích vào ngành lọc dầu và hệ thống nhiên liệu. Những thiệt hại này có thể ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất, vận chuyển và chi phí bảo đảm hậu cần.

Điểm đáng chú ý là cả hai bên vẫn có lý do để tiếp tục chiến đấu ngay cả khi tuyên bố ủng hộ đàm phán.

Moscow có thể tìm cách cải thiện vị thế quân sự trước khi đưa ra các điều kiện cuối cùng. Kiev cũng muốn chứng minh Ukraine vẫn đủ khả năng gây tổn thất cho Nga, qua đó tránh phải thương lượng trong thế bất lợi.

Nhưng khi mỗi bên đều muốn có thêm lợi thế trước khi ngồi vào bàn đàm phán, chính những hoạt động quân sự ấy lại có thể khiến triển vọng ngừng bắn bị đẩy lùi.

Một thỏa thuận ngừng tấn công hạ tầng năng lượng từng được Tổng thống Mỹ Donald Trump đề cập trong tháng 10, nhưng những cuộc tập kích sau đó cho thấy khó khăn trong việc xác định phạm vi cam kết và giám sát thực hiện.

Ngay cả khi các bên nhất trí về nguyên tắc, vẫn cần trả lời hàng loạt câu hỏi: Những mục tiêu nào được bảo vệ? Ai xác minh vi phạm? Một vụ tấn công sẽ dẫn tới phản ứng ra sao? Và cơ chế nào có thể ngăn một sự cố đơn lẻ khiến toàn bộ thỏa thuận đổ vỡ?

Đây không phải những chi tiết kỹ thuật thứ yếu. Chúng quyết định liệu một lệnh ngừng bắn có thể tồn tại ngoài thực tế hay chỉ dừng lại trên giấy.

Phép thử đối với Washington

Trong nỗ lực ngoại giao lần này, Mỹ tiếp tục giữ vai trò trung gian quan trọng. Tuy nhiên, Washington đang phải xử lý đồng thời những mâu thuẫn không dễ dung hòa.

Chính quyền Tổng thống Trump muốn sớm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài, đồng thời hạn chế tác động của khủng hoảng năng lượng đối với nền kinh tế Mỹ.

Những điều chỉnh gần đây trong chính sách đối với Nga đã làm gia tăng bất đồng giữa Washington và Kiev. Ukraine lo ngại việc giảm sức ép kinh tế có thể khiến Moscow không còn nhiều động lực nhượng bộ.

Trong khi đó, Nhà Trắng vẫn cho rằng duy trì tiếp xúc với cả Nga và Ukraine là điều cần thiết để tạo ra một thỏa thuận.

Chuyến đi của đặc phái viên Witkoff tới Oslo rồi St. Petersburg phản ánh nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa các bên. Nhưng một nhà trung gian không thể chỉ đưa ra đề xuất. Điều quan trọng hơn là tạo được sự tin cậy đối với những cam kết sau khi thỏa thuận được ký kết.

Ukraine cần biết ai sẽ bảo đảm an ninh nếu chiến tranh tái diễn. Nga muốn các yêu cầu an ninh của Moscow được đưa vào thỏa thuận cuối cùng. Châu Âu lại quan tâm tới những hệ quả lâu dài đối với trật tự an ninh khu vực.

Trong kết luận công bố ngày 16/10, Hội đồng châu Âu tái khẳng định ủng hộ một nền hòa bình dựa trên chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine, đồng thời nhấn mạnh tương lai Ukraine không thể được quyết định nếu thiếu sự tham gia của Kiev.

Liên minh châu Âu (EU) cũng tuyên bố sẵn sàng đóng góp vào các cơ chế bảo đảm an ninh lâu dài, phối hợp với Mỹ và những đối tác khác.

Điều đó cho thấy một thỏa thuận Nga - Ukraine, nếu đạt được, khó có thể chỉ là vấn đề giữa Moscow và Kiev.

Nó còn liên quan tới vai trò của Mỹ, trách nhiệm của châu Âu, tương lai quan hệ Nga - NATO và khả năng duy trì ổn định tại khu vực trong nhiều năm tiếp theo.

Đây cũng là lý do một vòng đàm phán mới có thể tạo ra hy vọng, nhưng chưa đủ để bảo đảm thành công.

Một tín hiệu tích cực khác là Nga và Ukraine vẫn duy trì một số hoạt động nhân đạo.

Reuters dẫn thông tin từ hãng Belta của Belarus, hai bên vừa tiến hành trao đổi thi thể quân nhân tử trận, trong đó Nga bàn giao 252 thi thể và Ukraine bàn giao 25 thi thể.

Những hoạt động như vậy cho thấy ngay cả khi giao tranh căng thẳng, hai bên vẫn có thể duy trì các kênh liên lạc và đạt được thỏa thuận trong những vấn đề cụ thể.

Tuy nhiên, hợp tác nhân đạo và thỏa thuận hòa bình toàn diện là hai cấp độ rất khác nhau.

Sau hơn bốn năm rưỡi xung đột, Nga và Ukraine đã phải trả những cái giá lớn về con người, kinh tế và nguồn lực quân sự. Nhưng tổn thất kéo dài chưa tự động khiến các bên từ bỏ những mục tiêu chiến lược.

Điều mới nhất là Moscow và Kiev cùng chấp nhận khả năng trở lại bàn đàm phán, trong khi Washington đang thúc đẩy một khuôn khổ thương lượng mới.

Đó là điều kiện cần để tìm kiếm hòa bình, nhưng chưa phải điều kiện đủ.

Hòa bình chỉ thực sự đến gần khi các bên không chỉ đồng ý đối thoại, mà còn sẵn sàng điều chỉnh những yêu cầu khiến các vòng thương lượng trước đây bế tắc.

Trước mắt, những tiếng nổ tại Kiev và các cuộc tập kích hướng về Moscow vẫn là lời nhắc nhở rằng khoảng cách từ bàn đàm phán tới một thỏa thuận có thể thực thi còn rất xa.

Và có lẽ, câu hỏi quan trọng nhất lúc này không phải Nga và Ukraine có muốn đàm phán hay không, mà là hai bên sẵn sàng thay đổi điều gì để xung đột thực sự chấm dứt.