Từ ngày 1/7, một luật ở Việt Nam có hiệu lực, vì sao nhiều người tiêu dùng vẫn khó khi mua hàng online?

Theo Báo cáo Thị trường Thương mại Điện tử Việt Nam của Metric, trong năm vừa qua, thị trường thương mại điện tử Việt Nam tiếp tục ghi nhận mức tăng trưởng hai chữ số. Điều này phản ánh vai trò ngày càng rõ nét của kênh bán lẻ trực tuyến trong bức tranh tiêu dùng nội địa.

Theo đó, tổng doanh số TMĐT trên 4 sàn gồm Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki đạt 429,7 nghìn tỷ đồng, tương ứng tăng 34,75% so với năm 2024.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, sự bùng nổ của thương mại điện tử đặt ra vấn đề cần đa dạng hóa thị trường vận chuyển, điều đã được Luật Thương mại điện tử quy định rõ, nhằm phát triển theo hướng minh bạch, công bằng và bền vững. Thực tế quy định mới về việc phải cho phép người dùng được lựa chọn đơn vị vận chuyển trên sàn thương mại điện tử đang có những thách thức không nhỏ.

Khi khách hàng gặp khó khi mua hàng

Theo chị Nguyễn Xuân Lan, một nhân viên văn phòng ở Hà Nội, gần như mua mọi thứ đồ dùng cho gia đình, cho bản thân và cho con trên các trang thương mại điện tử như Shopee, TikTok Shop…. Trung bình, mỗi tháng chị đặt hàng vài chục đơn hàng và đặc biệt quan tâm đơn hàng có được Freeship (giao hàng miễn phí) hay không.

Tuy nhiên, phần lớn những người mua hàng như chị Minh không biết tới một quy định vừa có hiệu lực hôm 1/7/2026, trong đó mang lại lợi ích lớn cho những khách mua hàng trực tuyến. Cụ thể, tại điểm đ, khoản 3, điều 17, Luật Thương mại điện tử quy định rõ các nền tảng thương mại điện tử trung gian phải cho phép người mua được lựa chọn tổ chức cung cấp dịch vụ vận chuyển. Đây được xác định là trách nhiệm của chủ quản nền tảng thương mại điện tử trung gian nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Với quy định mới trên, người mua hàng, người bán hàng có thể lựa chọn các dịch vụ giao hàng phù hợp với mong muốn của bản thân, đặc biệt với những mặt hàng có tính đặc thù như dễ vỡ, khó vận chuyển hoặc các yêu cầu đặc thù khác. Nhưng khách hàng có thực sự được lựa chọn hay không lại là chuyện khác.

Đơn cử như trên trang thương mại điện tử Shopee, người mua cần tới vài thao tác mới có thể tìm tới được nút bấm để thay đổi đơn vị cung cấp dịch vụ giao hàng. Hơn nữa, lựa chọn các nhà cung cấp dịch vụ logistics được đặt phía sau dòng chữ “Phân bổ bởi hệ thống”, vốn khiến khách hàng thông thường không thể tìm thấy sự liên quan.

Trong khi đó, dù đã rất cố gắng tìm kiếm, người mua vẫn không thể tìm thấy nút tác vụ để thay đổi đơn vị giao hàng trên nền tảng TikTok Shop. Như vật, người tiêu dùng trên sàn thương mại điện tử này vẫn chưa được trao quyền lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ logistics dù luật đã có hiệu lực gần một tháng.

Điều gì sẽ xảy ra khi không phải khách hàng nào cũng biết về quyền mới?

Trên thực tế, việc các sàn thương mại điện tử ưu tiên cho thương hiệu logistics của chính mình không chỉ diễn ra ở Việt Nam mà còn xảy ra trên khắp thế giới. Nhưng khi một nền tảng ưu tiên hoặc buộc khách hàng và đối tác phải sử dụng hệ thống logistics “cây nhà lá vườn” (chẳng hạn như SPX của Shopee, Amazon Logistics của Amazon…), những tác động tiêu cực là không thể tránh khỏi.

Đầu tiên, việc này tước đi quyền chủ động của người dùng. Người mua trả tiền phí vận chuyển nhưng lại không thể chọn hãng giao hàng quen thuộc hoặc nhanh nhất theo ý muốn. Hơn nữa, người mua cũng không chọn được nhà cung cấp dịch vụ ưng ý với những những món hàng mang tính đặc thù, cần sự vận chuyển khác so với các mặt hàng phổ thông….

Chưa hết, người bán cũng gặp nhiều khó khăn. Bởi chủ gian hàng bị giới hạn linh hoạt trong việc xử lý đơn hàng hoặc phối hợp với đối tác vận chuyển phù hợp nhất với nhu cầu của mình.

Ở tầm vĩ mô, việc này còn tiềm ẩn những tác động xấu đối với thị trường và sự cạnh tranh. Việc sàn tự chỉ định một vài hãng vận chuyển “sân nhà” hoặc có liên kết sẽ làm mất cơ hội của các doanh nghiệp chuyển phát khác, từ đó tạo ra môi trường cạnh tranh không lành mạnh, thậm chí có nguy cơ độc quyền. Ngoài ra, thiếu đi sự cạnh tranh sòng phẳng giữa các hãng vận chuyển có thể khiến chất lượng dịch vụ dễ bị chững lại hoặc kém đồng đều.

Mặt khác, lợi thế từ số đơn “khủng” mà các sàn phân bổ cũng cho phép dịch vụ vận chuyển được chỉ định duy trì mức giá siêu rẻ, buộc các đối thủ trên thị trường phải giảm giá nếu muốn cạnh tranh. Cùng mức giá nhưng số đơn hàng ít khiến biên lợi nhuận của các đơn vị vận chuyển khác tụt xuống mức thấp, từ đó làm giảm động lực đầu tư nâng cấp dịch vụ.

Việc người tiêu dùng buộc phải chọn các đơn vị vận chuyển của sàn có thể đạt lợi ích giá rẻ trong ngắn hạn nhưng không loại trừ khả năng phí dịch vụ tăng lên trong dài hạn, nhất là khi các đối thủ cạnh tranh đều đã dừng cuộc đua. Điều này đồng nghĩa với việc khách hàng có ít lựa chọn hơn trong tương lai.

Luật Thương mại điện tử đi vào đời sống tạo tiền đề pháp lý quan trọng nhằm thiết lập lại sự cân bằng giữa các chủ thể trong hệ sinh thái thương mại điện tử. Dẫu vậy, sau gần 1 tháng luật có hiệu lực, khoảng cách giữa quy định và thực tế vẫn còn hiện hữu. Nếu quyền lựa chọn đơn vị vận chuyển vẫn bị "ẩn" sau nhiều lớp thao tác hoặc chưa được triển khai trên một số nền tảng, thì quyền lợi mà pháp luật trao cho người tiêu dùng vẫn chưa thực sự được bảo đảm.