Vòng tấn công ăn miếng trả miếng mới nhất giữa Mỹ và Iran đang khiến Trung Đông chìm trong “mùi thuốc súng”, nhiều chuyên gia lo ngại hành động này có thể khiến cuộc chiến kéo dài mãi.
Và sự “nóng giận” của Tổng thống Mỹ Donald Trump khi tuyên bố chấm dứt thoả thuận hoà bình với Iran cũng như gọi nhà lãnh đạo Tehran là “điên rồ” và “lãng phí thời gian” đang vô tình đẩy ông vào thế tiến thoái lưỡng nan khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang cận kề.
Tổng thống Mỹ Donald Trump. (Ảnh: AP)
Tuyên bố vội vàng
Chỉ hơn 2 tuần trước, trong lễ khai mạc Đại hội chợ Liên bang, sự kiện kỷ niệm 250 năm quốc khánh Mỹ, ông Trump tự tin tuyên bố: “Lần đầu tiên sau 3.000 năm, chúng ta sẽ có hòa bình ở Trung Đông”.
Theo The New York Times, phát biểu này mang đậm phong cách quen thuộc của ông Trump với những tuyên bố đầy tự tin. Tuy nhiên, nền “hòa bình” mà ông Trump ca ngợi đang trở nên xa tầm với sau tuyên bố “kết thúc” ngừng bắn với Iran và động thái thông báo cho Quốc hội Mỹ về việc nối lại chiến sự.
Chuyên gia cho rằng diễn biến này không nằm ngoài dự đoán khi thỏa thuận chỉ được thể hiện trong bản ghi nhớ gồm 14 đoạn, né tránh những vấn đề cốt lõi và được hoàn tất trong thời gian gấp rút để ông Trump có thể sớm công bố mình đạt được một thỏa thuận, dù đó là bất kỳ thỏa thuận nào.
Những diễn biến gần đây cho thấy Tổng thống Trump đang phải đối mặt với hệ quả từ cách tiếp cận được cho là quá vội vàng cùng giả định hình thành từ thời còn hoạt động trong lĩnh vực bất động sản rằng Tehran sẽ đặt lợi ích kinh tế lên trên nguyên tắc ý thức hệ.
Điều này khiến ông Trump rơi vào thế khó khi phải xử lý hàng loạt vấn đề gai góc liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran, bên cạnh năng lực tên lửa, sự hậu thuẫn dành cho lực lượng vũ trang ủy nhiệm trong khu vực và cáo buộc về tình trạng trong nước.
Phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh NATO ở Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ), ông Trump cảnh báo có thể triển khai thêm những chiến dịch quân sự quy mô lớn. Các phương án được nhắc đến bao gồm việc kiểm soát một đảo có vai trò quan trọng trong hoạt động chế biến dầu mỏ, tấn công cơ sở hạ tầng và nhà máy khử muối của Iran. Theo nhiều chuyên gia, những hành động như vậy có nguy cơ bị xem là vi phạm luật pháp quốc tế và thậm chí có thể cấu thành tội ác chiến tranh.
Bên trong thủ đô Tehran, Iran. (Ảnh: AP)
Đề xuất diễn ra gần đây của ông Trump hầu như không nhận được sự đồng tình trong nội bộ nước Mỹ. Nhiều nghị sĩ Cộng hòa bày tỏ lo ngại về những hệ lụy kinh tế và chính trị có thể phát sinh, nhất là khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ chỉ còn chưa đầy 4 tháng nữa sẽ diễn ra. Theo giới quan sát, không bên nào hiểu rõ áp lực về mặt thời gian cũng như sự thận trọng của ông Trump sau những diễn biến hồi mùa xuân bằng chính ban lãnh đạo Iran.
Trong bối cảnh đó, Nhà Trắng cuối cùng lựa chọn phương án tái áp đặt lệnh phong tỏa cảng biển của Iran nhằm siết chặt nguồn thu và làm suy yếu nền kinh tế nước này. Tuy nhiên, biện pháp này buộc Washington phải duy trì sự hiện diện quân sự đáng kể và lâu dài tại khu vực. Dù ông Trump từng khẳng định động thái này có thể đẩy kinh tế Iran đến bờ vực sụp đổ, nhưng thực tế cho thấy những đợt phong tỏa trước đây không tạo ra tác động mạnh như kỳ vọng.
Đối với một nhà lãnh đạo từng cam kết nhanh chóng khép lại cuộc đối đầu với đối thủ lâu năm bằng chiến dịch ít tốn kém, viễn cảnh xung đột chỉ kéo dài từ “4 đến 6 tuần” như dự báo ban đầu của Nhà Trắng dường như ngày càng xa vời. Mọi thứ đều đang thể hiện rõ trên chiến trường.
Nước đi sai lầm?
Tương lai của cuộc xung đột vẫn còn chưa rõ ràng đối với cả Mỹ và Iran khi ông Trump từ chối cho biết cuộc xung đột mới nhất với Tehran sẽ kéo dài bao lâu. Trong động thái quyết liệt hơn, nhà lãnh đạo Mỹ chính thức thông báo với Quốc hội Mỹ rằng Washington một lần nữa bước vào tình trạng xung đột với Iran. Tương tự như những gì Mỹ từng làm trong cuộc tấn công mở màn hồi tháng 2.
Tuy nhiên, nhiều nhà phân tích cho rằng thông báo mới nhất của ông Trump gửi tới các nghị sĩ nhiều khả năng làm phức tạp thêm nỗ lực của Quốc hội trong việc hạn chế hoạt động quân sự của Mỹ chống lại Iran. Cùng với đó, “sự nóng giận” của ông Trump đang gây ra hệ lụy trong nước khiến nhà lãnh đạo Mỹ phải hứng chịu những lời chỉ trích gay gắt và làm mất lòng ngay cả thành viên đảng Cộng hòa cùng những người ủng hộ MAGA.
Thậm chí, tại lễ tang của cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei, đám đông đã kêu gọi trả thù Mỹ và Israel. Hành động này được xem là minh chứng rõ ràng cho thấy Iran vẫn vững mạnh bất chấp những đòn giáng mạnh từ quân đội hùng mạnh nhất thế giới. Nhiều người theo đường lối cứng rắn ở Iran ngay từ đầu căm ghét bản ghi nhớ này.
Hiện tại, quân đội Mỹ không chỉ oanh tạc mục tiêu ven biển Iran mà còn nhắm đến cả những khu vực rộng lớn ở phía nam và phía tây. Ít nhất 4 tiếng nổ vang lên ở phía đông Bandar Abbas, thành phố nằm trên eo biển Hormuz trong đêm tấn công thứ 3 liên tiếp trong chiến dịch mới nhất.
Iran cũng không hề chịu thua khi lập tức có hành động đáp trả khiến nhiều mục tiêu và cơ sở quân sự của ở Mỹ ở Jordan, Bahrain và Kuwait chịu tổn thất. Còi cảnh báo không kích được nghe thấy vang lên nhiều lần ở Bahrain và quân đội nước này xác nhận bắn hạ một số vật thể bay của Iran.
Làn sóng tấn công mới nhất của Mỹ nhằm vào mục tiêu Iran.
Trong khi đó, tình hình ở eo biển Hormuz vẫn rất bấp bênh và nhiều chuyên gia cho rằng loạt cuộc tấn công gần đây có thể không loại bỏ được khả năng đe dọa hoạt động vận chuyển hàng hải của Iran tại một trong những tuyến đường vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới .
Theo CNN, hành động thù địch mới nhất diễn ra theo mô hình quen thuộc, bắt nguồn từ việc Iran nổ súng vào 3 tàu thương mại khi đang di chuyển trong vùng biển thuộc chủ quyền của Oman gần eo biển Hormuz.
Iran xem việc kiểm soát tuyến đường thủy này là đòn bẩy quan trọng nhất trong đàm phán và tuyên bố tàu thuyền phải sử dụng tuyến đường do Iran chỉ định cũng như phải được sự cho phép của nước này khi đi qua. Tuy nhiên, ngày càng nhiều tàu thuyền đang sử dụng tuyến đường gần bờ biển Oman, đe dọa đến đòn bẩy của Iran đối với tuyến đường thủy này.
Theo quan điểm của Iran, điều này vi phạm Biên bản ghi nhớ, trong đó bao gồm điều khoản về việc mở lại eo biển, giảm bớt áp lực tài chính đối với Iran và đặt ra kỳ vọng về việc giải quyết chương trình hạt nhân của Iran. Iran cũng liên tục bắn vào nhiều tàu chiến khiến Mỹ phải trả đũa và vòng giao tranh hiện tại là tồi tệ nhất kể từ khi bản ghi nhớ được ký kết.
Cho đến nay, phần lớn cuộc tấn công của Mỹ diễn ra ở bờ biển phía nam Iran, dọc theo eo biển Hormuz với mục đích làm suy yếu khả năng kiểm soát tuyến đường thủy quan trọng này của Iran. Một vài mục tiêu sâu hơn trong đất liền, bao gồm cả phía bắc Tehran cũng bị tấn công.
Khả năng nối lại các cuộc đàm phán?
Nhìn chung, động thái của cả Washington và Tehran đều phản ánh hình thức “mặc cả thông qua leo thang”. Đối với Mỹ, mục tiêu là khẳng định sẵn sàng sử dụng sức mạnh quân sự để bảo vệ quyền tự do hàng hải, củng cố cam kết với đồng minh và buộc Iran phải tính toán kỹ hơn cái giá phải trả nếu tiếp tục gia tăng sức ép tại eo biển Hormuz.
Ở chiều ngược lại, Iran muốn phát đi thông điệp nước này vẫn đủ khả năng gây tổn hại đến lợi ích của Mỹ và đối tác trong khu vực. Thông qua đó, Tehran kỳ vọng củng cố vị thế trên bàn đàm phán trong tương lai, đặc biệt đối với vấn đề liên quan đến lệnh trừng phạt, an ninh khu vực và chương trình hạt nhân.
Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif tiếp Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tại Islamabad để tham gia cuộc đàm phán với Mỹ hôm 11/4. (Ảnh: Reuters)
Theo Al Jazeera, dự kiến cuộc đàm phán sẽ được nối lại sau lễ tang cấp nhà nước ở Iran, nhưng đến thời điểm hiện tại điều đó rất khó xảy ra khi ông Trump vẫn duy trì các cuộc tấn công Iran và Iran cũng kịch liệt đáp trả. Thậm chí, nguồn tin thân cận với phái đoàn đàm phán của Iran cho biết Tehran không có kế hoạch tiến hành cuộc đàm phán với Washington cho đến khi họ thay đổi cách tiếp cận sau những căng thẳng gần đây.
Hãng thông tấn Fars thông tin thêm Iran cho rằng việc khởi động đàm phán phụ thuộc vào việc Mỹ thực hiện bản cam kết mới được ký kết, trong đó có việc chấm dứt xung đột và bảo đảm Israel rút quân khỏi Lebanon cũng như giải quyết vấn đề liên quan đến hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.
Iran cũng khẳng định họ vẫn giữ lời hứa, không giống như Mỹ đang vi phạm khoản 9 của bản ghi nhớ. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đề cập đến một phần của bản ghi nhớ trên mạng xã hội X với nội dung Iran sẽ “duy trì trạng thái nguyên trạng hiện tại đối với chương trình hạt nhân của mình”, Mỹ sẽ “không áp đặt bất kỳ lệnh trừng phạt mới nào và sẽ không triển khai thêm lực lượng vào khu vực”, trong khi chờ đợi một thỏa thuận cuối cùng.
Trong khi đó, Tổng thống Mỹ vẫn lạc quan về việc đạt được thoả thuận hoà bình với Iran sau loạt trận tấn công vào nước này. “Vâng, tôi nghĩ một thỏa thuận là khả thi. Chắc chắn rồi. Chúng tôi đã đạt được thỏa thuận với họ 2 ngày trước và sau đó họ nói phải đàm phán thêm”, ông Trump cho hay.
Nhìn chung, các tuyên bố cứng rắn vẫn song hành với việc không đóng sập khả năng quay trở lại đàm phán cho thấy cả Mỹ và Iran đều muốn giữ dư địa chính trị sau khi tạo được lợi thế bằng sức mạnh quân sự.
Thêm SOHA trên Google
