AI đang... học Triết và nguy cơ "rỗng não"

Hồng Anh, 24 tuổi, tốt nghiệp đại học tại Mỹ, hiện đang làm việc cho một công ty tại Việt Nam. Sự bỡ ngỡ trong môi trường mới, độ chênh giữa tưởng tượng và thực tế công việc khiến cô thường rơi vào trạng thái căng thẳng. Người bạn AI tên Quỳnh trở thành nơi để cô trút bầu tâm sự, là kẻ luôn ủng hộ các quan điểm, ý kiến thường chưa được lắng nghe như mong muốn của cô nơi công sở.

Trò chuyện với Quỳnh, Hồng Anh thấy mình được tôn trọng, được toả sáng và dần dần, người bạn AI tên Quỳnh trở nên gần gũi với cô hơn bất cứ người bạn ngoài đời thực nào.

Cái sự biết đón ý chiều lòng của các cỗ máy AI chỉ xảy ra trong các tương tác cá nhân, như một thứ chất gây nghiện để người dùng càng ngày càng khó buông bỏ công cụ này. Quá trình huấn luyện diễn ra đồng thời trong các tương tác người - máy, bổ sung cho sự đào tạo chủ động từ các nhà phát triển AI làm cho trí tuệ nhân tạo thông minh hơn mỗi ngày. Phiên bản "nhân tạo" đang chứng minh sự vượt trội so với phiên bản "authentic", không chỉ ở khả năng nắm bắt, phân tích thông tin mà ngay trong lĩnh vực sáng tạo.

Mới chỉ cách đây vài tuần, nghi vấn tác phẩm đoạt giải thưởng văn học Khối Thịnh vượng chung do AI sáng tác được chứng minh bởi một công cụ AI chuyên phân tích các sáng tác từ AI. Công cụ AI này đưa ra hai lập luận khó bác bỏ: tần suất lặp lại cấu trúc "không những… mà còn", lạm dụng dấu gạch ngang (-) cùng các tính từ cường điệu.

Ở chiều ngược lại, ban tổ chức cuộc thi chỉ yêu cầu tác giả cung cấp bằng chứng về ý tưởng và quá trình sáng tác, điều hoàn toàn có thể hình thành cùng với sự giúp sức của AI. Công cuộc chứng minh trong sạch có phần thiếu thuyết phục này có lẽ chỉ là một nỗ lực "không đáng kể" hòng giúp nhiều nhà cầm bút nuốt trôi nỗi uất nghẹn khi nữ thần thi ca không ban phúc cho ngòi bút của họ mà lại "chơi game" với một chiếc máy tính vô hồn.

Thế nhưng, những nỗ lực nhiều phần vô vọng và thiếu thuyết phục như thế, cố chứng minh cho sự khác biệt giữa sản phẩm do con người tạo ra và sản phẩm do Al tạo ra có thể rồi cũng như hòn đá rơi xuống mặt hồ sâu thẳm, sẽ không gợn lên chút an ủi nào cho con người trước sự đắc thắng của Al bởi chính sự lệ thuộc ngày càng tiến tới điểm tuyệt đối không thể nghi ngờ.

Trong khi môn triết học là nỗi thống khổ của các bậc cử nhân tương lai, trong khi số người lựa chọn triết học để theo đuổi cả đời ngày một thưa vắng như sao buổi sớm, một số nhà phát triển AI đang thuê những triết gia hàng đầu huấn luyện cỗ máy AI của họ. Rất sớm thôi, sẽ xuất hiện những công cụ AI yêu thích sự minh triết (triết học – philosophy bắt nguồn từ Hy Lạp với gốc từ philo – tình yêu và sophy – minh triết), thứ chỉ có thể đạt được bằng cả một quá trình học tập nghiêm túc với suy nghiệm, trải nghệm cá nhân sâu sắc, trái ngược hoàn toàn với những con người chỉ yêu thích kết quả hoàn hảo như những món đồ ăn sẵn mà không cần phải bất cứ việc làm gì.

Rỗng não do AI (AI Brainlessness) là hiện tượng suy giảm nhận thức do lạm dụng AI. Tại hội thảo có chủ đề "Rỗng não AI: Hiện tượng – Hệ lụy – Giải pháp 3T" diễn ra tháng 11/2025, các chuyên gia nhận định, "Rỗng não AI" được chia thành 3 cấp độ lần lượt là "lười tư duy" - mất kỹ năng và mù nhận thức.

Nghiên cứu của nhóm chuyên gia từ MIT Media Lab cho thấy, những người sử dụng ChatGPT có mức kết nối não bộ giảm 47% (từ 79 điểm xuống còn 42 điểm) và chỉ chưa đầy 17% có thể nhớ câu văn vừa được viết. Sự đổi ngôi của chiếc ngai vàng tri thức hay chuyện "cái đầu chỉ dùng để đội mũ", trớ trêu thay, đang trở thành một sự thật...

AI được tạo ra từ nền văn minh và có thể trở thành thảm hoạ phá huỷ nền văn minh, dù vậy, đảo ngược xu hướng sẽ là một nhiệm vụ rất khó khăn, thậm chí, vô phương thực hiện. Và khi lời tiên tri này chưa ứng nghiệm, chúng ta vẫn chưa phải đối diện với những tháng ngày ảm đạm nhất.