Trong những năm gần đây, Việt Nam đang tăng tốc đầu tư vào hạ tầng giao thông hiện đại, từ mở rộng mạng lưới cao tốc Bắc – Nam, xây dựng các tuyến kết nối vùng, đến thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý và vận hành giao thông.
Nếu những cây cầu, tuyến đường cao tốc hay cảng biển mới là phần “hữu hình” của quá trình hiện đại hóa, thì các hệ thống công nghệ như thu phí không dừng ETC lại là phần “hạ tầng số” âm thầm nhưng có vai trò đặc biệt quan trọng.
Trong bức tranh đó, thu phí không dừng không chỉ là câu chuyện thay thế làn thu phí thủ công bằng một thiết bị dán trên kính xe. Đằng sau mỗi giao dịch diễn ra trong tích tắc là cả một hệ thống công nghệ nhận diện, thanh toán, kiểm soát dữ liệu và điều phối giao thông.
Đây cũng là phép thử lớn đối với năng lực làm chủ công nghệ của doanh nghiệp Việt Nam trong một lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác cao, khả năng vận hành liên tục và gần như không được phép xảy ra sai sót.
50 ngày để lập nên kỳ tích Việt Nam. Ảnh: rawpixel.com
Đặc biệt, năm 2022 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi Việt Nam quyết định triển khai đồng bộ thu phí không dừng trên toàn bộ mạng lưới cao tốc.
Và từ quyết định ấy, một mệnh lệnh khẩn cấp được đưa ra: trong vòng 50 ngày, hệ thống ETC phải được đồng bộ hóa và đưa vào vận hành trên các tuyến cao tốc trọng điểm. Đó là khởi đầu cho một cuộc chạy đua chưa từng có trong lịch sử ngành thu phí không dừng Việt Nam.
Mệnh lệnh khẩn cấp
Theo tạp chí Nhịp Sống Thị Trường, thu phí không dừng, hay thu phí điện tử ETC, vốn không phải là mô hình mới trên thế giới. Từ thập niên 1980, nhiều quốc gia đã bắt đầu đưa công nghệ này vào quản lý giao thông, trong đó Na Uy là một trong những nước đi đầu, còn Italy triển khai hệ thống ETC trên đường cao tốc ở quy mô quốc gia từ năm 1989.
Sau hơn ba thập kỷ, ETC đã trở thành một phần quan trọng trong xu hướng giao thông thông minh toàn cầu.
Tại Việt Nam, quá trình này diễn ra muộn hơn. Dù đã được thí điểm từ năm 2015, phải đến tháng 8/2022, hệ thống thu phí không dừng mới chính thức được áp dụng trên toàn bộ mạng lưới cao tốc.
Tuy nhiên, thời điểm chuyển đổi lại diễn ra trong bối cảnh vô cùng gấp gáp: các tuyến cao tốc trên cả nước chuẩn bị chấm dứt làn thu phí thủ công, buộc hệ thống ETC phải được đồng bộ trong thời gian rất ngắn.
Hệ thống thu phí không dừng ETC trên cao tốc Việt Nam – một dấu mốc trong quá trình hiện đại hóa hạ tầng giao thông và chuyển đổi số quốc gia (Ảnh minh họa: AI)
Theo báo VNExpress, đầu tháng 6/2022, tại một cuộc họp với lãnh đạo Chính phủ, ban lãnh đạo Công ty TNHH Thu phí tự động VETC, thuộc Tập đoàn Tasco, nhận một mệnh lệnh đặc biệt: chỉ có 50 ngày để đồng bộ hóa và đưa vào vận hành hệ thống thu phí không dừng trên các tuyến cao tốc trọng điểm.
Đó không đơn thuần là một yêu cầu tiến độ. Với VETC, đây gần như là một chiến dịch khẩn cấp, bởi khối lượng công việc phía trước tương đương nhiều năm triển khai trước đó.
Hệ thống phải vận hành ổn định, giao dịch phải chính xác, các trạm phải thông suốt, trong khi mọi thao tác nhận diện xe, kiểm tra số dư, trừ tiền và mở barrier chỉ được phép diễn ra trong khoảng 1/10 giây.
Bài toán ở Việt Nam cũng phức tạp hơn nhiều thị trường khác. Các trạm thu phí liên quan đến nhiều nhà đầu tư BOT, nhiều biểu giá, nhiều hình thức tính phí khác nhau.
Thêm vào đó là tình trạng xe không chính chủ, tài xế chưa quen công nghệ, tỷ lệ sử dụng ETC chưa đạt 100%, cùng yêu cầu không được làm gián đoạn lưu thông trong quá trình thi công.
Về công nghệ, hệ thống ETC tại Việt Nam sử dụng RFID, tức nhận diện phương tiện bằng sóng vô tuyến thông qua thẻ dán trên xe. Công nghệ này đã được nhiều thị trường áp dụng thành công, trong đó có Đài Loan (Trung Quốc).
Hệ thống thu phí đa làn ETC tại Đài Loan (Trung Quốc). Ảnh: Philip Liu.
Trường hợp Đài Loan là một kinh nghiệm đáng chú ý: thị trường này từng mất hơn một thập kỷ để chuyển đổi từ thu phí truyền thống sang ETC đa làn tự do, trải qua nhiều tranh cãi, lỗi kỹ thuật, tỷ lệ sử dụng thấp rồi mới tăng tốc sau khi chuyển sang RFID và miễn phí dán thẻ cho người dùng.
Chính vì vậy, mệnh lệnh 50 ngày đặt ra cho VETC không chỉ là yêu cầu thi công một hệ thống kỹ thuật. Đó là áp lực phải rút ngắn một quá trình mà nhiều quốc gia từng mất nhiều năm, thậm chí hơn một thập kỷ, xuống chỉ còn chưa đầy hai tháng.
50 ngày chạy đua và kỳ tích chưa từng có trong lịch sử
Ngay sau khi nhận mệnh lệnh, VETC lập tức truyền thông điệp xuống toàn hệ thống. Hơn 5.000 nhân sự, 90 nhà thầu phụ, gần 200 cán bộ kỹ thuật trực chiến và hơn 1.700 đầu việc được kích hoạt đồng thời trên 4 tuyến cao tốc: Cầu Giẽ – Ninh Bình, Đà Nẵng – Quảng Ngãi, Nội Bài – Lào Cai và TP.HCM – Long Thành – Dầu Giây.
Khối lượng công việc khổng lồ này bao gồm 28 trạm thu phí và 132 làn ETC. Theo VETC, đây là dự án có quy mô lớn nhất và tốc độ yêu cầu nhanh nhất trong lịch sử ngành thu phí không dừng tại Việt Nam.
Chỉ riêng việc chuẩn bị trước vận hành tại mỗi tuyến đã phải trải qua 21 kịch bản mô phỏng và 90 lượt kiểm tra tự do để phòng ngừa mọi tình huống có thể xảy ra.
Áp lực không chỉ đến từ tiến độ. Phần lớn công việc phải thực hiện vào ban đêm hoặc rạng sáng để không ảnh hưởng đến dòng xe lưu thông. Trong chiến dịch ấy, các cán bộ kỹ thuật và vận hành gần như ăn ngủ tại trạm.
Có người tranh thủ từng phút để xử lý hệ thống, có lúc ăn tạm mì sống, có nơi mất nước thì nước được ưu tiên cho công tác vận hành và vệ sinh đường, còn nhân sự phải chấp nhận sinh hoạt trong điều kiện thiếu thốn.
Bối cảnh bên ngoài cũng không thuận lợi. Thời điểm đó, ngành công nghệ thông tin chịu tác động nặng từ tình trạng thiếu chip, chuỗi logistics đứt gãy sau đại dịch Covid-19, cùng ảnh hưởng từ các cuộc xung đột quốc tế. Dù VETC đã có nhiều năm chuẩn bị, chiến dịch 50 ngày vẫn là một cuộc chạy đua thực sự với thời gian.
Ảnh minh họa không khí khẩn trương trong chiến dịch 50 ngày triển khai hệ thống thu phí không dừng ETC tại Việt Nam (Ảnh: AI)
Song song với việc lắp đặt và vận hành hệ thống, VETC còn phải đẩy mạnh chiến dịch dán thẻ eTag cho phương tiện. Trước thời điểm áp dụng đồng bộ thu phí không dừng trên toàn quốc, nhu cầu dán thẻ tăng vọt.
Chỉ trong giai đoạn cao điểm tháng 7-8/2022, đội ngũ VETC đã dán thẻ cho hơn 550.000 phương tiện. Để đáp ứng nhu cầu này mà không gây ùn tắc tại các điểm dán thẻ, gần 8.000 nhân viên và cộng tác viên đã được huy động.
Kết quả của chiến dịch là một dấu mốc đặc biệt: VETC hoàn thành triển khai ETC trên 4 tuyến cao tốc lớn trong 50 ngày, với khối lượng được đánh giá tương đương 5-7 năm triển khai trước đó. Đây được xem là một kỷ lục của ngành ETC Việt Nam.
Điểm đáng chú ý là doanh nghiệp Việt Nam không chỉ tham gia vận hành, mà đã làm chủ nhiều khâu quan trọng của hệ thống, từ thiết kế, lắp đặt đến khai thác. Ngoài RFID, hệ thống còn kết hợp nhiều công nghệ nhận diện khác như laser, vòng cảm ứng và nhận diện biển số để xử lý các đặc thù của giao thông Việt Nam.
Sau giai đoạn triển khai ban đầu, ETC tiếp tục chứng minh hiệu quả trong thực tế.
Theo số liệu được nêu trong tài liệu, chỉ sau 2 tháng vận hành trên 5 tuyến cao tốc do Nhà nước đầu tư, từ ngày 2/3 đến 30/4/2026, hệ thống ghi nhận gần 6 triệu lượt giao dịch, với tổng doanh thu khoảng 580 tỷ đồng.
Riêng ngày 30/4, số giao dịch vượt 186.000 lượt, doanh thu trên 4 tỷ đồng, tăng gần 45% so với mức trung bình ngày.
Không chỉ tạo thuận lợi cho thu phí, ETC còn giúp giảm thời gian qua trạm, hạn chế ùn tắc, giảm tiêu thụ nhiên liệu và khí thải.
Theo đánh giá được dẫn trong tài liệu, việc triển khai ETC có thể mang lại lợi ích kinh tế cho Việt Nam khoảng 5,3 tỷ USD đến năm 2030, bao gồm tiết kiệm nhiên liệu, giảm chi phí nhân công và kéo dài tuổi thọ phương tiện.
Từ một mệnh lệnh khẩn cấp trong cuộc họp đầu tháng 6/2022, chiến dịch 50 ngày của VETC đã trở thành một trong những dấu mốc lớn của quá trình số hóa hạ tầng giao thông Việt Nam.
Nếu nhiều thị trường từng mất nhiều năm để vượt qua giai đoạn thử nghiệm, thì Việt Nam đã tạo ra một bước chuyển tốc độ cao: triển khai đồng bộ trên các tuyến trọng điểm, làm chủ công nghệ và đặt nền móng cho giai đoạn ETC không barrier, trả sau và tiến tới thu phí đa làn trong tương lai.
