Kỷ niệm 51 năm ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 – 30/4/2026), những bộ phim đề tài chiến tranh lắng đọng cảm xúc và còn mãi với thời gian được nhiều khán giả xem lại.
Nổi gió (1966)
Bộ phim Nổi gió của đạo diễn Huy Thành được chuyển thể từ vở kịch cùng tên của tác giả Đào Hồng Cẩm. Đây là tác phẩm đầu tiên của điện ảnh cách mạng nói về chiến tranh Việt Nam với bối cảnh miền Nam.
Phương là trung úy quân đội Việt Nam Cộng hòa, còn chị gái - Vân - chiến đấu trong đội ngũ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Sau nhiều năm xa cách, hai chị em gặp lại nhau, chưa kịp vui thì mâu thuẫn nảy sinh. Khi biết Phương phục vụ phía nào, Vân đã đuổi em đi, và sau đó là chuỗi bi kịch của gia đình họ.
NSND Thụy Vân trong một cảnh đốt 10 đầu ngón tay gây ám ảnh nhất phim "Nổi gió".
Vân và con trai bị bắt vào trại tập trung. Trong trại, chị tham gia đấu tranh, bị bắt đi tù, con trai bị địch giết. Nỗi đau khiến Vân trở nên như điên dại, nhưng chị vượt qua và dùng vỏ bọc người điên để hoạt động cách mạng trong tù.
Sau khi ra tù, Vân thuyết phục được em trai và nhiều lính Việt Nam Cộng hòa về với chính nghĩa, với nhân dân bằng việc phá ấp chiến lược, giết cố vấn Mỹ. Kết thúc phim là cảnh trung úy Phương cúi xuống vốc nước rửa mặt trên dòng sông chan hòa ánh nắng, trong tiếng cổ vũ của nhân dân và nụ cười trìu mến của người chị.
Với diễn xuất của các nghệ sĩ Thế Anh (trung úy Phương), Thụy Vân (Vân), bộ phim khiến khán giả nhiều thế hệ xúc động và ám ảnh. Nổi gió được đánh giá là bộ phim truyền cảm hứng và tinh thần cho công cuộc giải phóng miền Nam năm 1975. Phim giành giải Bông Sen Vàng cho hạng mục Phim truyện nhựa tại Liên hoan phim Việt Nam lần đầu tiên.
Cánh đồng hoang (1979)
Cánh đồng hoang của đạo diễn, NSND Hồng Sến lấy bối cảnh vùng Đồng Tháp Mười trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ. Bộ phim xoay quanh vợ chồng Ba Đô và đứa con nhỏ sống trong căn chòi giữa dòng nước. Họ được Cách mạng giao nhiệm vụ giữ đường dây liên lạc cho bộ đội.
Tác giả tập trung khai thác cuộc sống thường ngày của vợ chồng Ba Đô: Trồng lúa, nuôi con, bắt trăn, bắt cá, vượt qua những cuộc càn quét của địch, với cảnh trực thăng Huey của quân đội Mỹ quần thảo khu vực đồng nước truy tìm du kích. Khi Ba Đô bị máy bay Mỹ bắn trúng, để trả thù cho chồng, vợ Ba Đô đã đuổi theo bắn cháy chiếc trực thăng.
Bộ phim "Cánh đồng hoang" từng đoạt huy chương vàng LHP Mosckva năm 1981.
Kết thúc phim Cánh đồng hoang có cảnh tấm ảnh vợ con phi công Mỹ rơi ra từ ngực anh ta khi anh ta bị bắn. Từng có những ý kiến đề nghị cắt bỏ cảnh này. Tuy nhiên, nó vẫn được giữ lại để cho người xem hiểu rõ hơn về lính Mỹ, họ cũng là người bình thường, có vợ và con như Ba Đô, nhưng do chiến tranh mà phải dứt bỏ gia đình để sang Việt Nam tham chiến. Đạo diễn Hồng Sến đã dùng thủ pháp đối lập trong ngôn ngữ điện ảnh để từ đó truyền tải những giá trị nhân văn sâu sắc, gây xúc động mọi trái tim.
Cánh đồng hoang từng đoạt Huy Chương Vàng LHP Moskva năm 1981. Cũng là bộ phim Việt thể hiện được vẻ đẹp gần như hoàn hảo từ biên kịch đến đạo diễn, từ quay phim đến âm nhạc. Ngoài ra, đây còn là bộ phim chiến tranh thể hiện cho tinh thần "dựa vào sức dân mà đánh Mỹ".
Ván bài lật ngửa (1982-1987)
Ván bài lật ngửa là bộ phim nhựa đen trắng 8 tập về đề tài tình báo, do Xí nghiệp Phim Tổng hợp TP.HCM (nay là Hãng phim Giải Phóng) sản xuất trong những năm 1982–1987.
"Ván bài lật ngửa" được khen ngợi là một đỉnh cao của điện ảnh Việt.
Phim do Nguyễn Trương Thiên Lý (Trần Bạch Đằng) viết kịch bản, Khôi Nguyên (Lê Hoàng Hoa) làm đạo diễn, dàn diễn viên có Nguyễn Chánh Tín (vai Nguyễn Thành Luân), Thương Tín, Thanh Lan, Thúy An (vai nữ điệp viên tình báo Thùy Dung – vợ Nguyễn Thành Luân). Đây là bộ phim ghi dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp điện ảnh của nghệ sĩ Nguyễn Chánh Tín.
Ván bài lật ngửa được khen ngợi là một đỉnh cao của điện ảnh Việt. Phim giành giải đặc biệt tại Liên hoan phim Việt Nam năm 1983, giải Bông Sen Bạc, giải Nam diễn viên chính xuất sắc tại tại Liên hoan phim Việt Nam 1985.
Biệt động Sài Gòn (1986)
Biệt động Sài Gòn của đạo diễn Long Vân gồm 4 tập gồm Điểm hẹn, Tĩnh lặng, Cơn giông và Trả lại tên cho em do Lê Phương và Nguyễn Thanh viết kịch bản, được bấm máy từ năm 1982 và kéo dài khoảng 4 năm.
Phim tái hiện chiến công của lực lượng biệt động thành trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Đan xen bối cảnh đạn bom, khói lửa là những câu chuyện tình yêu đầy cảm xúc và hy sinh của các chiến sĩ, góp phần giúp bộ phim đi sâu vào lòng người. Phim được phát hành năm 1986, trở thành một điểm sáng của điện ảnh Việt Nam lúc bấy giờ.
"Biệt động Sài Gòn" là bộ phim kinh điển về ngày Giải phóng miền Nam của điện ảnh Việt Nam.
Không chỉ lập kỷ lục phòng vé, bộ phim còn đưa dàn diễn viên: Thanh Loan (vai Ni cô Huyền Trang), Thương Tín (vai Sáu Tâm), Quang Thái (vai Tư Chung),... bước lên đỉnh vinh quang.
Sau 30 năm công chiếu màn ảnh rộng, nhiều lần phát lại trên truyền hình, xuất bản DVD và online, Biệt động Sài Gòn vẫn thu hút lượng người xem đông đảo, trở thành bộ phim kinh điển về ngày 30/4 của điện ảnh Việt Nam.
Đừng đốt (2009)
Đừng đốt là bộ phim chính kịch lịch sử được sản xuất năm 2009 do NSND Đặng Nhật Minh đạo diễn và viết kịch bản, dựa trên cuốn nhật ký nổi tiếng của nữ bác sĩ - liệt sĩ Đặng Thùy Trâm. Bộ phim tạo tiếng vang lớn khi công chiếu.
Phim đi sâu khai thác đời sống nội tâm sâu sắc, khắc họa rõ nét vẻ đẹp tâm hồn, lòng trắc ẩn của nữ bác sĩ quân y Đặng Thùy Trâm (do diễn viên Minh Hương đảm nhiệm), cũng chính là vẻ đẹp tinh thần và bản lĩnh chiến đấu của lớp thanh niên Việt Nam.
Ngoài ra, bộ phim còn thể hiện lòng bao dung của con người Việt Nam, chứng minh rằng tình yêu thương xóa nhòa vết thương lịch sử. Đây là bộ phim chân thực, dung dị nhưng chứa đựng tính dân tộc lớn lao và mạnh mẽ.
Diễn viên Minh Hương đóng bác sĩ Đặng Thùy Trâm trong phim "Đừng đốt".
Phim ra mắt tại Liên hoan Phim Fukuoka lần thứ 19 tại Nhật Bản và giành giải Khán giả bình chọn, bộ phim được phát hành cuối tháng 4/2009 tại Việt Nam và được chiếu ở Liên hoan Phim Quốc tế ASEM sau đó.
Đừng đốt giành giải Bông Sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam 2009 và chiến thắng 6 hạng mục của giải Cánh Diều Vàng năm 2010, gồm: Phim nhựa xuất sắc nhất, Nữ diễn viên chính xuất sắc (Minh Hương), Đạo diễn xuất sắc (Nghệ sĩ Nhân dân Đặng Nhật Minh), Họa sĩ xuất sắc (Nghệ sĩ ưu tú Phạm Quốc Trung), Âm thanh xuất sắc (Nghệ sĩ ưu tú Bành Bắc Hải) và giải Phim khán giả bình chọn. Đây cũng là bộ phim được chọn để tham dự giải Oscar.
Mùi cỏ cháy (2011)
Mùi cỏ cháy ra mắt năm 2011 do Nguyễn Hữu Mười đạo diễn, nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm là biên kịch, dựa trên cuốn nhật ký Mãi mãi tuổi 20 của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc. Phim tái hiện cuộc chiến 81 ngày đêm tại Thành cổ Quảng Trị năm 1972. Nhân vật chính của phim gồm bốn người lính Hoàng, Thành, Thăng, Long.
Vốn là sinh viên đại học, trước tiếng gọi của Tổ quốc, họ sẵn sàng gác lại mọi hoài bão để ra trận chiến đấu. Tại đây, Thành, Thăng, Long đã hy sinh, còn Hoàng may mắn sống sót trở về. Chuyện phim được kể lại từ ký ức của Hoàng khi ông thăm lại chiến trường xưa.
"Mùi cỏ cháy" tái hiện cuộc chiến 81 ngày đêm tại Thành cổ Quảng Trị năm 1972.
Khởi quay từ tháng 12/2010, bộ phim được đặc cách tham dự Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 17 tại Phú Yên, được công chiếu giới thiệu tại lễ khai mạc tuần phim và đoạt giải Bông Sen Bạc.
Năm 2012, phim được trao 4 giải Cánh Diều Vàng cho Phim điện ảnh xuất sắc, Âm nhạc xuất sắc (nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân), Biên kịch xuất sắc (Hoàng Nhuận Cầm) và Quay phim xuất sắc (Nghệ sĩ ưu tú Phạm Thanh Hà) tại Lễ trao giải Cánh diều Vàng năm 2011.
Tháng 9/2012, tác phẩm được chọn là đại diện Việt Nam tranh giải "Phim nói tiếng nước ngoài xuất sắc" tại Oscar, song không qua được vòng sơ tuyển.
